Pomnik Adama Mickiewicza w Weimarze
Pomnik w 1956 roku
Szczególne znaczenie dla historii pomnika miał rok 1955 – setna rocznica śmierci Mickiewicza. Fürnberg został wówczas przewodniczącym Niemieckiego Komitetu Mickiewiczowskiego. W roku jubileuszowym jego opowieść o spotkaniu Mickiewicza z Goethem ukazała się również po polsku. Rok później powstał weimarski pomnik.
4 września 1956 roku dziennik „Neue Zeit” informował o jego odsłonięciu. Gazeta podkreślała, że pomnik powstał „z inicjatywy Niemieckiego Komitetu Mickiewiczowskiego i Ministerstwa Kultury NRD”. Autorem popiersia był Gerhard Thieme, który podczas pobytu w Warszawie studiował dzieła Mickiewicza i jego zachowane przedstawienia w Muzeum Mickiewicza.
Uroczystość odbyła się 1 września 1956 roku – w Światowy Dzień Pokoju. Fürnberg, przemawiając jako przewodniczący Komitetu Mickiewiczowskiego, przedstawiał pamięć o polskim poecie jako symbolu nowego stosunku Niemców do ich europejskich sąsiadów. Mówił również, że pamięć o pobycie „geniusza narodu polskiego” w „niemieckim mieście klasyków” nigdy nie przeminie[2].
Pomnik miał zatem podwójny charakter. Był upamiętnieniem konkretnego polskiego poety, ale jednocześnie wpisywał Mickiewicza w oficjalną kulturę pamięci NRD, przypominając zarówno o związkach polskiej i niemieckiej kultury, jak i o wizji nowych stosunków między państwami socjalistycznymi. Działo się to już w czasie historycznych zmian i dramatycznych wydarzeń, zapoczątkowanych destalinizacyjnym XX Zjazdem KPZR, a zakończonych krwawo stłumionym węgierskim powstaniem antykomunistycznym. Władze NRD negatywnie oceniały te wydarzenia, jak i liberalizację systemu w Polsce, która nastąpiła kilka tygodni później. Niewątpliwie wpłynęło to na recepcję pomnika, który w Polsce pozostał niemalże nieznany.
Mickiewicz i Fürnberg – dwa pomniki
Dzisiaj Louis Fürnberg, mimo że przez kilka lat należał do ważnych postaci życia kulturalnego Weimaru, jest słabo obecny w świadomości mieszkańców miasta. Jednym z powodów jest oczywiście jego biografia polityczna. Fürnberg był komunistą, działaczem SED i autorem Lied der Partei, utworu napisanego w 1949 r. pierwotnie dla Komunistycznej Partii Czechosłowacji, który później stał się hymnem SED. Być może znaczenie miał także jego przedwczesna śmierć. Zmarł w 1957 roku.
W Weimarze jego popiersie znajduje się niedaleko pomnika Mickiewicza. Po przeniesieniu polskiego poety na Burgplatz oba monumenty znalazły się niemal na jednej osi – choć losy obu postaci w pamięci miasta rozeszły się wyraźnie: człowiek, który w latach pięćdziesiątych XX wieku tak intensywnie pracował nad obecnością Mickiewicza w Weimarze, sam został zmarginalizowany.
Mickiewicz wraca do centrum Weimaru
Przeniesienie pomnika w 2026 roku, związane z kompleksowym remontem zamku miejskiego w Weimarze (Stadtschloss), nadało mu nowy kontekst. Mickiewicz znalazł się w samym centrum klasycznego Weimaru, ponownie stał się widoczny dla mieszkańców i turystów odwiedzających Stadtschloss, Bibliotekę Księżnej Anny Amalii oraz pozostałe miejsca związane z klasyczną kulturą miasta. Jego obecności nadano też nowe znaczenie: o ile w 1956 roku pomnik był częścią kultury pamięci NRD i miał symbolizować nowe relacje między „bratnimi krajami”, o tyle w 2026 roku został wpisany w inną, europejską opowieść, związaną z 35-leciem Trójkąta Weimarskiego i współpracą Polski, Niemiec i Francji.
Historia weimarskiego pomnika Mickiewicza pokazuje więc coś więcej niż dzieje jednego dzieła rzeźbiarskiego – pokazuje, jak jedno wydarzenie z 1829 roku mogło służyć kolejnym, odmiennym politykom pamięci. Było to jednak to samo wydarzenie: spotkanie dwóch wielkich poetów w Weimarze w sierpniu 1829 roku. Pozostał także sam pomnik, który od siedemdziesięciu lat przypomina o tym spotkaniu – choć za każdym razem w nieco innej opowieści o Polsce, Niemczech i Europie.
Krzysztof Ruchniewicz, październik 2026 r.
[2] Zob. Mickiewicz-Denkmal in Weimar enthüllt, „Neue Zeit”, 4.09.1956.