„Polenaktion“ 1938

Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii w ramach tzw. „Polenaktion“, 1938 r.
Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii w ramach tzw. „Polenaktion“, 1938 r.

Odpowiedzią na poczynania strony polskiej było wydanie 26 października przez Heinricha Himmlera, szefa niemieckiej policji i Reichsführera SS, nakazu natychmiastowego wydalenia wszystkich Żydów polskiego pochodzenia, znajdujących się na terenie Trzeciej Rzeszy. Akcję zorganizowano niezwykle kompleksowo, angażując w nią zmasowane siły m.in. SS, Gestapo, niemieckiej kolei oraz dyplomacji. Koordynacją „Polenaktion“ zajęły się głównie Krajowe Ministerstwa Wewnętrzne (Landesministerien des Inneren). Od strony propagandowej akcję wspierała niemiecka prasa, donosząc m.in., jakoby Żydzi zostali „wezwani“ przez państwo polskie do powrotu do ojczyzny. W takim tonie wydarzenie opisywała m.in. wydawana w Essen „Rheinisch-Westfälische Zeitung“: „Wielu Żydów przybyło po 1918 roku do Niemiec; wielu z Polski i Galicji Wschodniej przybyło także do Essen. Ponieważ Żydzi ci wciąż byli obywatelami polskimi, nie pozostało państwu polskiemu nic innego, jak tylko wezwać ich do powrotu i zagrozić, że w przeciwnym razie zostaną niechybnie pozbawieni polskiego obywatelstwa.“[10]

Do realizacji rozkazu Himmlera przystąpiono natychmiast. Pierwsze zatrzymania przeprowadzono już 27 października, głównie na zachodzie kraju. Większość akcji miała jednak miejsce 28 i 29 października. Zatrzymania niemal wszędzie przebiegały według tego samego scenariusza: do większości mieszkań wkraczano wczesnym rankiem i wręczano całkowicie zaskoczonym mieszkańcom nakazy opuszczenia Rzeszy w ciągu 24 godzin. „Nie dano nam jednak tyle czasu, musieliśmy pójść z urzędnikami, jak tylko się ubraliśmy. Nie mieliśmy czasu na spakowanie odzieży i bielizny. Nędznie ubrani i z kilkoma markami musiałem opuścić Niemcy“[11] – tak okoliczności swojego wydalenia opisywał w liście do brata Mendel Max Karp, berliński skrzypek, krótko po tym, jak trafił do obozu w Zbąszynie. Jego szczegółowa relacja zaliczana jest do najwcześniejszych świadectw tego czasu. Wielu deportowanych, o ile udało im się przeżyć Holocaust, dzieliło się dramatycznymi przeżyciami dopiero kilkadziesiąt lat później.

W Berlinie wydalano przede wszystkim mężczyzn w wieku powyżej 15 lat. W innych częściach Niemiec deportacją objęto całe żydowskie rodziny, łącznie z dziećmi, osobami starszymi i chorymi.

„Po zebraniu nas w Berlinie zostaliśmy przewiezieni pod eskortą w na pół zamkniętych albo częściowo zasłoniętych ciężarówkach z koszarów policyjnych na dworzec towarowy w Treptow, blisko  Neukölln. Przed koszarami i graniczącymi z nimi ulicami rozgrywały się wstrząsające sceny pozostawionych w Berlinie kobiet, matek i dzieci[12] – pisał Max Karp.

Nie mniej poruszające sceny zawiera relacja Otille Schoenewald z Bochum, żony przewodniczącego gminy żydowskiej, zasiadającej wówczas w zarządzie Związku Kobiet Żydowskich: „Kolumna samochodów jechała do wszystkich żydowskich rzeźników, wykupili wszystkie koszerne kiełbasy; później do piekarzy, którzy obiecali rano zarezerwować kilkaset świeżych bułek.... Strażnik, którego znałam, dał mi do zrozumienia, że będziemy się posilać na dworcu. Na dworcu roiło się od zdenerwowanych ludzi, płakali, kobiety krzyczały i zbierały dzieci. Podjeżdżały ciągle nowe ciężarówki i dosłownie „wysypywały“ swój ciężar biedy na plac.... Ale jak później, około 10.30, usłyszeliśmy „wszyscy na peron“, przeżyliśmy masową psychozę prawdziwego zdarzenia. Wszyscy się spieszyli, przepychali, mimo, że przecież nikt tutaj nie oczekiwał na ten moment. Matki krzyczały na swoje dzieci, które trzymały za ręce, lub, które trzymały się za spódnice, dzieci krzyczały za mamami. Tu i tam zdarzyło się, że ktoś zadecydował o czyiś pozostawionych rzeczach."[13]

Równie dojmujące są wspomnienia Otille Rimpel ze Stuttgartu, które kobieta nagrała i przekazała swojemu synowi. Byliśmy wówczas grupą ludzi w pożałowania godnym stanie – do cna zdezorientowani, bez bagaży – jedynie z ubraniami, które mieliśmy na sobie. Właśnie takimi ludźmi, o jakich raz mówił Hitler w swojej przemowie na rynku w Stuttgarcie. Powiedział: „Wyrzucimy stąd wszystkich parszywych polskich krwiopijców, łącznie z ich wszami, bez ubrań na sobie i bez grosza w kieszeni.“ Żałuję, że go wtedy nie posłuchaliśmy i że nie przeczytaliśmy jego książki „Mein Kampf“, i że nie wzięliśmy sobie jej do serca. Ten podły człowiek pisał i mówił wszystko z pełną świadomością. Ludzie nazywali to propagandą. Okazało się to gorzką prawdą, jak się później przekonaliśmy.”[14]

 

[12] https://www.jmberlin.de/blog/2018/10/karp-ueber-polenaktion/
[13] http://www.zbaszyn.com/historia/zydzi_deportacja.htm
[14] Zapis wspomnień Otille Rimpel pochodzi z książki Do zobaczenia za rok w Jerozolimie, Wspomnienia Zbąszyńskie, s. 145-146

Mediathek
  • Grupa uchodźców stojąca na placu w Zbąszynie

    Grupa uchodźców stojąca na placu w Zbąszynie

    Grupa uchodźców stojąca na placu w Zbąszynie
  • Grupa wypędzonych z Niemiec rabbinów w obozie dla uchodźców. Zbąszyń, 6 marca 1939.

    Grupa wypędzonych z Niemiec rabbinów w obozie dla uchodźców

    Grupa wypędzonych z Niemiec rabbinów w obozie dla uchodźców. Zbąszyń, 6 marca 1939.
  • Herschel Grynszpan tuż po jego aresztowaniu 7 listopada 1938 roku. 

    Herschel Grynszpan tuż po jego aresztowaniu

    Herschel Grynszpan tuż po jego aresztowaniu 7 listopada 1938 roku. 
  • Herschel Grynszpan w areszcie.

    Herschel Grynszpan w areszcie

    Herschel Grynszpan w areszcie.
  • Informacja na zamkniętej dziś stacji kolejowej w Zbąszynie, przypominająca o wydarzeniach z 1938 roku.

    Informacja na zamkniętej dziś stacji kolejowej w Zbąszynie, przypominająca o wydarzeniach z 1938 roku

    Informacja na zamkniętej dziś stacji kolejowej w Zbąszynie, przypominająca o wydarzeniach z 1938 roku.
  • Obóz uchodźców w Zbąszynie.

    Obóz uchodźców w Zbąszynie

    Obóz uchodźców w Zbąszynie.
  • Oczekiwanie po przybyciu do Zbąszynia.

    Oczekiwanie po przybyciu do Zbąszynia

    Oczekiwanie po przybyciu do Zbąszynia.
  • Polski konsul w Lipsku Feliks Chiczewski.

    Polski konsul w Lipsku Feliks Chiczewski

    Polski konsul w Lipsku Feliks Chiczewski.
  • Rendsburg 29.10.1938. Przybycie na Altstädter Markt rodziny Seelenfreund z opiekunką do dzieci, Senta Bloch (w środku) i dziećmi - Heinzem i Renate.

    Przybycie na Altstädter Markt, Rendsburg 29.10.1938

    Rendsburg 29.10.1938. Przybycie na Altstädter Markt rodziny Seelenfreund z opiekunką do dzieci, Senta Bloch (w środku) i dziećmi - Heinzem i Renate.
  • Rendsburg 29.1.1938. Harry Kader wsiada do autobusu, który odwiezie go w kierunku polskiej granicy.

    Harry Kader, Rendsburg 29.1.1938

    Rendsburg 29.1.1938. Harry Kader wsiada do autobusu, który odwiezie go w kierunku polskiej granicy.
  • Rendsburg 29.10.1938, "Sonderfahrt", czyli kurs specjalny autobusu dla deportowanych. Z przodu prawdopodobnie kierowca.

    "Sonderfahrt", Rendsburg 29.10.1938

    Rendsburg 29.10.1938, "Sonderfahrt", czyli kurs specjalny autobusu dla deportowanych. Z przodu prawdopodobnie kierowca.
  • Rendsburg 29.10.1938. Autobus do transportu Żydów podstawiła firma Fritz Thrordsen. Z tyłu widoczna deportowana Paula Ring.

    Rendsburg 29.10.1938. Autobus do transportu Żydów podstawiła firma Fritz Thrordsen. Z tyłu widoczna deportowana Paula Ring.

    Autobus do transportu Żydów, Rendsburg 29.10.1938
  • Rendsburg 29.10.1938. Deportowana Paula Ring, w Rendsburgu pracowała jako modystka.

    Deportowana Paula Ring, Rendsburg 29.10.1938

    Rendsburg 29.10.1938. Deportowana Paula Ring, w Rendsburgu pracowała jako modystka.
  • Rendsburg 29.10.1938. Przybycie rodziny Seelenfreund. W oknach świadkowie wydalenia.

    Przybycie rodziny Seelenfreund

    Rendsburg 29.10.1938. Przybycie rodziny Seelenfreund. W oknach świadkowie wydalenia.
  • Rendsburg 29.10.1938. Regina Kader i Max Ring wsiadają do autobusu. Za nimi, w okularach i kapeluszu stoi funkcjonariusz policji kryminalnej, Willi Tram.

    Regina Kader i Max Ring wsiadają do autobusu, Rendsburg 29.10.1938

    Rendsburg 29.10.1938. Regina Kader i Max Ring wsiadają do autobusu. Za nimi, w okularach i kapeluszu stoi funkcjonariusz policji kryminalnej, Willi Tram.
  • Rodzina Langman w Zbąszynie.

    Rodzina Langman w Zbąszynie

    Rodzina Langman w Zbąszynie.
  • Rodzina uchodźców w Zbąszynie

    Rodzina uchodźców w Zbąszynie

    Rodzina uchodźców w Zbąszynie.
  • Rodzina uchodźców w Zbąszynie.

    Rodzina uchodźców w Zbąszynie

    Rodzina uchodźców w Zbąszynie.
  • Spartańskie warunki pobytu dla uchodźców w stodole w Zbąszyniu.

    Spartańskie warunki pobytu dla uchodźców w stodole w Zbąszyniu

    Spartańskie warunki pobytu dla uchodźców w stodole w Zbąszyniu.
  • Stolperstein - tabliczka upamiętniająca tragiczną historię Mendela Maxa Karpa na ulicy Holzmarktstr. Berlin.

    Stolperstein - tabliczka upamiętniająca tragiczną historię Mendela Maxa Karpa

    Stolperstein - tabliczka upamiętniająca tragiczną historię Mendela Maxa Karpa na ulicy Holzmarktstr. Berlin.
  • Stolperstein w Hanowerze dla Herschela Grynszpana i jego siostry.

    Stolperstein w Hanowerze dla Herschela Grynszpana i jego siostry

    Stolperstein w Hanowerze dla Herschela Grynszpana i jego siostry.
  • Tablica pamiątkowa na kamienicy przy Güntzelstr. w Berlinie Wilmersdorf, upamiętniająca Marcela Reich-Ranickiego, jednego z deportowanych w ramach Polenaktion.

    Tablica pamiątkowa upamiętniająca Marcela Reich-Ranickiego

    Tablica pamiątkowa na kamienicy przy Güntzelstr. w Berlinie Wilmersdorf, upamiętniająca Marcela Reich-Ranickiego, jednego z deportowanych w ramach Polenaktion.
  • Uchodźcy na stacji Zbąszyń 1938.

    Uchodźcy na stacji Zbąszyń 1938

    Uchodźcy na stacji Zbąszyń 1938.
  • W kolejce po zupę, obóz dla uchodźców w Zbąszynie. Listopad 1938.

    W kolejce po zupę, obóz dla uchodźców w Zbąszynie

    W kolejce po zupę, obóz dla uchodźców w Zbąszynie. Listopad 1938.
  • Warsztaty tapicerskie. Obóz dla uchodźców w Zbąszynie.

    Warsztaty tapicerskie. Obóz dla uchodźców w Zbąszynie.

    Warsztaty tapicerskie. Obóz dla uchodźców w Zbąszynie.
  • Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii, 28.10.1938.

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii, 28.10.1938

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii, 28.10.1938.
  • Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii
  • Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii.

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii

    Wydalenie polskich Żydów z Norymbergii.
  • Audiodatei

    Interview mit Alina Bothe - Kuratorin der Ausstellung "Ausgewiesen!" in Berlin

    Interview mit Alina Bothe - Kuratorin der Ausstellung "Ausgewiesen!" in Berlin
  • Ustawa Sejmu o pozbawieniu obywatelstwa z 31.03.1938 r

    Ustawa Sejmu o pozbawieniu obywatelstwa z 31.03.1938 r