„I na obczyźnie wierni Ojczyźnie”. Patriotyczne telegramy wrocławskiej Polonii

Telegram ślubny z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki i biało-czerwonymi flagami; druk wielobarwny, 1932
Telegram ślubny z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki i biało-czerwonymi flagami; druk wielobarwny, 1932

W II poł. XIX w. właśnie w Wielkopolsce Polacy poddawani byli bardzo silnej presji związanej z rozmaitymi zakazami zaborcy, których celem była szybka germanizacja ludności pochodzenia polskiego. Jednocześnie trwała tam „najdłuższa wojna nowoczesnej Europy”. Polacy skonsolidowali się w duchu solidarności narodowej i gospodarczej. Z zaborcą walczono poprzez patriotyczne wychowywanie młodzieży, edukację oraz rzetelność i sumienność w każdej sferze życia. Wielkopolanie zbudowali niezwykły opór korzystając z mądrości i sprytu, z przedsiębiorczości i odporności psychicznej, z pogody ducha i wierności ideałom. Przetrzymali i „żelaznego kanclerza” Ottona von Bismarcka i Hakatę, wrogów silnych i zdeterminowanych, przebiegłych i zaciekłych. Udowodnili, że ich polskości nie jest w stanie wymazać z serca żadna siła.

Formy walki o utrzymanie narodowej tożsamości były bardzo zróżnicowane. Jednym z oryginalniejszych pomysłów było wydawanie ozdobnych, kolorowo litografowanych blankietów o tematyce historyczno-patriotycznej służących do przekazywania życzeń z okazji świąt rodzinnych, narodowych i religijnych. Druki nazywano telegramami patriotycznymi lub telegramami kościuszkowskimi, gdyż na pierwszych pojawił się właśnie wizerunek Tadeusza Kościuszki. Po raz pierwszy blankiety takie ukazały się w Poznaniu w 1895 r. z inicjatywy Marii Łebińskiej – żony Walerego Łebińskiego literata, redaktora naczelnego „Wielkopolanina”[7] i Teodory Kusztelanowej – żony działacza gospodarczego i finansisty Józefa Kusztelana. Utworzyły one Komitet do Wydawania Kart Gratulacyjnych, zwany Komitetem Pań albo Komitetem Poznańskim. Dochód ze sprzedaży owych kart przeznaczono na cele narodowe, społeczne i dobroczynne.[8]

Telegramy patriotyczne bardzo szybko się rozpowszechniły. Umieszczano na nich wizerunki postaci historycznych, bohaterów walk o niepodległość oraz symbole i godła narodowe. Aby ułatwić korzystanie z blankietów opracowano również teksty prostych , dowcipnych życzeń dostosowanych do okoliczności, które znalazły się w publikacji „Bukiet Dobranych Powinszowań wierszem i prozą, życzeń do Telegramów Kościuszkowskich” wydanej w Inowrocławiu.[9]

Od 1912 r. ozdobne formularze pocztowe o charakterze patriotycznym wydawało również Towarzystwo Czytelni Ludowych.[10] Instytucja odegrała bardzo ważną rolę w krzewieniu oświaty wśród Polaków w zaborze pruskim. Zakładała biblioteki i czytelnie dostarczające polską literaturę oraz organizowała odczyty i spotkania edukacyjne. Działalność Towarzystwa można uznać za realizację duchowej spuścizny Juliusza Słowackiego, który w wierszu Testament mój błagał :

„Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec”[11]

Blankiety wydawane przez to towarzystwo projektowało wielu artystów m.in. Jerzy Hulewicz, Kazimierz Kościański, Tadeusz Szafrański, Franciszek Tatula, Wiktor Gosieniecki, Paulin Gardzielewski. Szczególnie interesującą szatą graficzną wyróżniają się druki opracowane przez Kazimierza Kościańskiego (1899 – 1973) , artystę współtworzącego w 1933 r. poznańską grupę Twór[12] .W swych projektach Kościański stosował zgeometryzowaną linię, płaską plamę barwną i zrytmizowaną kompozycję – środki charakterystyczne dla estetyki art deco. Telegramy z wizerunkami Adama Mickiewicza czy Ignacego J. Paderewskiego reprezentują całkiem dobry poziom artystyczny, który nie zawsze osiągały inne blankiety.

 

[7] „Wielkopolanin” nr 44 z 24.II.1915

[8] K. Matysek, Telegramy kościuszkowskie i narodowe świadectwem patriotyzmu Wielkopolan, [w:] Aksjosemiotyka karty pocztowej II, red. P. Banaś ,Acta Universitatis Wratislaviensis, No 2377, Prace Kulturoznawcze VIII, Wrocław-Warszawa 2004, s. 109

[9] J. Aleksiński, Telegramy Kościuszkowskie, Antiquitates Minutae, Poznań 2003, s. 3

[10] J. Sobczak, Wielkopolskie telegramy kościuszkowskie, [w:] Polski obyczaj patriotyczny od XVIII do przełomu XX/XXI w. – ciągłość i zmiana, red. A. Stawarz, W. J. Wysocki, Warszawa 2007, s. 119

[11] J. Słowacki, Dzieła wybrane, t.1: Liryki i powieści poetyckie, red. J. Krzyżanowski, Wrocław-Warszawa-Kraków- Gdańsk 1979, s. 44
[12] „Nowy Kurier” nr 128 z 4.VI.1933

Mediathek
  • Telegram ślubny z aniołem trzymającym tarcze herbowe; druk wielobarwny, 1913

    Telegram ślubny, 1913

    Telegram ślubny z aniołem trzymającym tarcze herbowe; druk wielobarwny, 1913
  • Telegram ślubny z postaciami w strojach narodowych i kartuszem z Orłem Białym; druk wielobarwny, 1913

    Telegram ślubny, 1913

    Telegram ślubny z postaciami w strojach narodowych i kartuszem z Orłem Białym; druk wielobarwny, 1913
  • Telegram imieninowy z portretem księcia Józefa Poniatowskiego; druk wielobarwny, 1928

    Telegram imieninowy, 1928

    Telegram imieninowy z portretem księcia Józefa Poniatowskiego; druk wielobarwny, 1928
  • Telegram imieninowy Towarzystwa Czytelni Ludowych; druk wielobarwny, 1930

    Telegram imieninowy, 1930

    Telegram imieninowy Towarzystwa Czytelni Ludowych; druk wielobarwny, 1930
  • Gabriela i Jan Hordykowie; fot. archiwalna, 1919

    Gabriela i Jan Hordykowie, 1919

    Gabriela i Jan Hordykowie; fot. archiwalna, 1919
  • Telegram ślubny z wizerunkami Jadwigi i Władysława Jagiełły; druk wielobarwny, 1932

    Telegram ślubny, 1932

    Telegram ślubny z wizerunkami Jadwigi i Władysława Jagiełły; druk wielobarwny, 1932
  • Telegram kondolencyjny z portretem Tadeusza Kościuszki; druk wielobarwny, 1920

    Telegram kondolencyjny, 1920

    Telegram kondolencyjny z portretem Tadeusza Kościuszki; druk wielobarwny, 1920
  • Telegram ślubny z portretem Tadeusza Kościuszki i orłem; druk wielobarwny, 1932

    Telegram ślubny, 1932

    Telegram ślubny z portretem Tadeusza Kościuszki i orłem; druk wielobarwny, 1932
  • Telegram narodowy z alegorią Polski; autotypia, 1925

    Telegram narodowy, 1925

    Telegram narodowy z alegorią Polski; autotypia, 1925
  • Telegram ślubny z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki i biało-czerwonymi flagami; druk wielobarwny, 1932

    Telegram ślubny, 1932

    Telegram ślubny z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki i biało-czerwonymi flagami; druk wielobarwny, 1932
  • Telegram Towarzystwa Czytelni Ludowych z portretem Karola Marcinkowskiego; druk wielobarwny, 1932

    Telegram Towarzystwa Czytelni Ludowych, 1932

    Telegram Towarzystwa Czytelni Ludowych z portretem Karola Marcinkowskiego; druk wielobarwny, 1932