Czy to rzeczywiście tacy „buntownicy”? Monachijska wystawa „Cisi buntownicy. Polski symbolizm ok. 1900 r.”
Mediathek Sorted
Jednocześnie zdawano sobie sprawę, że przypisanie niektórych wystawionych obrazów do europejskiego symbolizmu mogło być trudne do zrozumienia dla niepolskiej publiczności[12]. Poza tym część artystek i artystów goszczących na wystawie tworzyła w stylu symbolizmu tylko przez krótki okres – na przykład Józef Pankiewicz[13], którego czysto impresjonistyczny obraz „Wóz z sianem” (1890, zdj. nr 9 . ) można zobaczyć na monachijskiej wystawie. W Detroit pokazano także między innymi konny „Patrol powstańczy” (1873) Maksymiliana Gierymskiego, scenę rodzajową „Przed karczmą” Józefa Chełmońskiego (1877), „Obłok” (1902, zdj. nr 13 . ) Ferdynanda Ruszczyca, czy też wystawiony teraz także w Monachium szkic „Chmury” (1906) Konrada Krzyżanowskiego, choćby dlatego, że wszystkie te prace łączy narodowo-romantyczne postrzeganie własnej historii, kultury i polskiego krajobrazu. Nie umknęły uwadze Morawińskiej także te cechy polskiego malarstwa pejzażowego, które wskazują na silne powiązania ze sztuką skandynawską; autorka dopatruje się podobnie głębokiej więzi ludzi z naturą i lokalnymi tradycjami w obu kulturach[14].
Przygotowując podobną wystawę, która odbyła się na przełomie 1997 i 1998 roku w Staatliche Kunsthalle Baden-Baden (Państwowa Hala Sztuki w Baden-Baden), prawdopodobnie z uwagi na niemiecką publiczność, zdecydowano się na główny tytuł „Impresjonizm i symbolizm”, by właśnie w ten sposób określić prezentowane „Polskie malarstwo przełomu XIX i XX w.”. Kwestiom dotyczącym terminologii uwagę poświęciła również Elżbieta Charazińska w artykule wstępnym do katalogu wystawy zatytułowanym „Polnische Malerei um 1900” („Polskie malarstwo około 1900 r.”). Polską sztukę tego okresu określano bardzo różnie – jako Młoda Polska, modernizm, sztuka nowoczesna, nowa sztuka, symbolizm i neoromantyzm, jednak najczęstszym określeniem „całej epoki lat 1890–1914 oraz wszystkich jej przejawów artystycznych tego okresu, w tym także literatury i muzyki”[15] był i pozostał termin Młoda Polska. W ocenie symbolizmu autorka nawiązała do ekspozycji „Symbolismus in Europa” („Symbolizm w Europie”) z lat 1975–1976, prezentowanej również w Kunsthalle w Baden-Baden, stwierdzając, iż termin ten również w Polsce określał „ideologiczną postawę artystów, którzy pod koniec XIX wieku kwestionowali kryteria artystyczne w realizmie oraz odrzucali panujące w tej epoce obiektywizm naukowy i sposoby myślenia. (...) Intuicyjnie odkrywali świat i człowieka na nowo, usiłowali wyrazić to, co »niewyrażalne«, ukryte, tajemnicze. Opowiadali się przy tym za ideą powszechnej jedności świata materialnego i duchowego”[16].
Zdaniem Charazińskiej, pierwsi polscy twórcy i twórczynie eksperymentujący z impresjonizmem i symbolizmem, związani byli ze środowiskiem monachijskim. Jeden z nich, Aleksander Gierymski, interesował się materią malarską, światłem i kolorem, skupiając się na przedstawieniu wibrującego światła czy też blasku latarni ulicznych o zmierzchu, podczas gdy Witold Pruszkowski, jako pierwszy polski malarz, zapoznawał się z twórczością Maneta i impresjonistów. Skłonność do symbolizmu zdradzają przepojone miłością, samotnością i śmiercią nokturny Adama Chmielowskiego, a także jego sceny religijne przesiąknięte mistycyzmem. Natomiast Chełmoński – przedstawiciel realizmu, „malarz rodzajowy i piewca rodzimego krajobrazu” – dopiero w późnym okresie twórczości zaczął tworzyć nastrojowe i liryczne pejzaże z motywami zwierząt i ptaków oraz „nokturny o silnie mistycznym nastroju”[17]. Z kolei Boznańska tworzyła w swoich portretach, martwych naturach, przedstawieniach wnętrz i wedutach „własny, niezależny od rzeczywistego otoczenia świat”. „Dzieła Boznańskiej [usiłowano] nie raz przypisać impresjonizmowi lub symbolizmowi, jednak jej twórczość wymyka się jednoznacznej klasyfikacji. Klimat i treści jej sztuki chyba najlepiej oddaje dziś już prawie zapomniany termin »intymizm«”[18].
[12] Tamże, s. 469.
[13] Tamże, s. 473.
[14] Tamże, s. 496.
[15] Elżbieta Charazińska, Polnische Malerei um 1900, [w:] Impressionismus und Symbolismus. Malerei der Jahrhundertwende aus Polen, katalog wystawy, Staatliche Kunsthalle Baden-Baden, Baden-Baden 1997, s. 11–34, cytat na s. 11.
[16] Tamże, s. 11.
[17] Tamże, s. 15.
[18] Tamże, s. 20.