Menu toggle
Navigation

Czy to rzeczywiście tacy „buntownicy”? Monachijska wystawa „Cisi buntownicy. Polski symbolizm ok. 1900 r.”

Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie

Mediathek Sorted

Mediateka
  • Zdj. nr 1: Zawieszenie dzwonu Zygmunta, 1874 - Jan Matejko: „Zawieszenie dzwonu Zygmunta na wieży katedry w Krakowie w 1521 roku”, 1874, olej na tekturze, 94 x 189 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 2: Stańczyk, 1862 - Jan Matejko: „Stańczyk”, 1862, olej na płótnie, 88 x 120 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 3: Bez ziemi, 1888 - Wojciech Gerson: „Bez ziemi. Pomorzanie wyparci przez Niemców na wyspy Bałtyku”, 1888, olej na płótnie, 114,8 x 207 cm, Muzeum Narodowe w Szczecinie
  • Zdj. nr 4: Sala nr 2. Ośrodki sztuki w Krakowie i Warszawie – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: J. Malczewski, „Natchnienie malarza”, 1897, „Błędne koło”, 1895–1897, „Sen malarza” ok., 1888 r.; J. Matejko, „Niewidomy Wit Stwosz”, 1865; W. Gerson, „Wit Stwosz w drodze do Norymbergi”, 1882
  • Zdj. nr 5: Błędne koło, 1895–1897 - Jacek Malczewski: „Błędne koło”, 1895–1897, olej na płótnie, 174 x 240 cm, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu
  •  Zdj. nr 6: Sala nr 3. W dialogu ze sztuką europejską – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: A. Gierymski, „Most Ludwika”, 1896–1897; W. Czachórski, „Cmentarz w Wenecji”, 1876; W. Pruszkowski, „Zaduszki”, 1888; J. Pankiewicz, „Wóz z sianem”, 1890; L. Wyczółkowski, „Rybacy”, 1891; W. Podkowiński, „Krajobraz z zielonym strumykiem”, 1891;
  • Zdj. nr 7: Babie lato, 1875 - Józef Chełmoński: „Babie lato”, 1875, olej na płótnie, 119,5 x 156 cm, nr inw. MP 423 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 8: Most Ludwika w Monachium, 1896–1897 - Aleksander Gierymski: „Most Ludwika w Monachium”, 1896–1897, olej na płótnie, 81 x 60 cm, nr inw. MP 4758 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 9: Wóz z sianem, 1890 - Józef Pankiewicz: „Wóz z sianem”, 1890, olej na płótnie, 50,5 x 69,2 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 10: Japonka, 1908 - Józef Pankiewicz: „Japonka”, 1908, olej na płótnie, 200 x 94 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 11: Sala nr 4. Polskie krajobrazy – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: F. Ruszczyc, „Obłok”, 1902, „Bajka zimowa”, 1904, „Stare jabłonie”, 1900; K. Krzyżanowski, „Werki pod Wilnem”, 1907; pięć szkiców pejzażowych; K. Stabrowski „Powiew jesieni”, ok. 1910 r.; J. Stanisławski, pięć pejzaży (mały format) i „Topole nad
  • Zdj. nr 12: Topole nad wodą, 1900 - Jan Stanisławski: „Topole nad wodą”, 1900, olej na płótnie, 145,5 x 80,5 cm, nr inw. MNK II-b-550, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 13: Obłok, 1902 - Ferdynand Ruszczyc: „Obłok”, 1902, olej na płótnie, 103,5 x 78 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu
  • Zdj. nr 14: Sala nr 5. Przebudzenie wiosny – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) -   Od lewej: J. Malczewski, „Wiosna”, 1898; W. Hofman, „Wiosna”, 1918, „Jasełka”, 1918; K. Sichulski, Tryptyk „Wiosna”, 1909
  • Zdj. nr 15: Wiosna, 1898 - Wojciech Weiss: „Wiosna”, 1898, olej na płótnie, 96,5 x 65,5 cm, nr inw. MP 3879 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 16: Moje modele, 1897 -   Jacek Malczewski: „Moje modele”, 1897, olej na płótnie, 63 x 36 cm, nr inw. MNK II-b-159, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 17: Śmierć, 1902 - Jacek Malczewski: „Śmierć”, 1902, olej na płótnie, 98 x 75 cm, nr inw. MP 373 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 18: W tumanie, 1893–1895 - Jacek Malczewski: „W tumanie”, 1893–1895, olej na płótnie, 78 x 150 cm, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu
  • Zdj. nr 19: Derwid, 1902 - Jacek Malczewski: „Derwid”, 1902, olej na tekturze, 53 x 45 cm, nr inw. MNK II-b-900, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 20: Trumna chłopska, 1894 - Aleksander Gierymski: „Trumna chłopska”, 1894, olej na płótnie, 141 x 195 cm, nr inw. MP 964 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 21: Muzykanci w Bronowicach, 1891 - Włodzimierz Tetmajer: „Muzykanci w Bronowicach – Kolęda”, 1891, olej na płótnie, 106 x 182 cm, nr inw. MP 5500 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 22: Kołomyjka, 1895 -   Teodor Axentowicz: „Kołomyjka”, 1895, olej na płótnie, 85 x 112,5 cm, nr inw. MP 359 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 23: Sala nr 7. Tradycja i religia – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: W. Jarocki, „Huculi w Karpatach”, 1910, „Helenka z Poronina”, 1913; W. Tetmajer, „Muzykanci w Bronowicach”, 1891; T. Axentowicz, „Kołomyjka”, 1895
  • Zdj. nr 24: Sala nr 8. Portrety – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: E. Okuń, „Portret własny w stroju hiszpańskim”, 1911; J. Fałat, „Autoportret”, 1896; J. Malczewski, „Na jednej strunie – Autoportret”, 1908, „Dzieje piosenki – Portret Adama Asnyka”, 1899, „Autoportret ze śmiercią”, 1902
  • Zdj. nr 25: Na jednej strunie, 1908 - Jacek Malczewski: „Na jednej strunie – Autoportret”, 1908, olej na płótnie, 92 x 73 cm, nr inw. MP 1276 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 26: Autoportret z maskami, 1900 - Wojciech Weiss: „Autoportret z maskami”, 1900, olej na płótnie, 90 x 72 cm, nr inw. MNK II-b-877, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 27: Portret żony artysty, 1913 - Józef Mehoffer: „Portret żony na tle Pegaza”, 1913, olej na płótnie, 95 x 78 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 28: Portret kobiety, 1891 - Olga Boznańska: „Portret kobiety”, 1891, olej na płótnie, 122 x 80 cm, nr inw. MP531 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 29: Melancholik, 1898 - Wojciech Weiss: „Melancholik (Totenmesse)”, 1898, olej na płótnie, 128 x 65,5 cm, nr inw. MNK II-b-2158, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 30: Opętanie, 1899–1900 - Wojciech Weiss: „Opętanie”, 1899–1900, olej na płótnie, 101 x 186 cm, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, depozyt wieczysty Muzeum Narodowego w Warszawie
  • Zdj. nr 31: Szał, 1893 - Władysław Podkowiński: „Szał”, szkic, 1893, olej na płótnie, 56 x 46 cm, nr inw. MP 338 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 32: Marsz żałobny, 1894 - Władysław Podkowiński: „Marsz żałobny”, 1894, olej na płótnie, 83,5 x 119,5 cm, nr inw. MNK II-b-154, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 33: Rozpustnica, 1904 - Witold Wojtkiewicz: „Rozpustnica” (inny tytuł „Upadła kobieta”), 1904, z cyklu „Szkice tragikomiczne”, tusz, gwasz, kredka na papierze, 47,5 x 38,7 cm, nr inw. MNK III-r.a-11688, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 34: Cyrk I, 1907 - Witold Wojtkiewicz: „Cyrk I”, 1907, olej na płótnie, 59,5 x 71,5 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
  • Zdj. nr 35: Orka, 1905 -   Witold Wojtkiewicz: „Orka”, 1905, olej na płótnie, 57,7 x 96 cm, nr inw. MP 5157 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 36: Natchnienie malarza, 1897 - Jacek Malczewski: „Natchnienie malarza”, 1897, olej na płótnie, 79 x 64 cm, nr inw. MNK II-b-2543, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 37: Sala nr 11. Polonia – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: J. Malczewski, „Hamlet polski”, 1903, „Pytia”, 1917, „Młoda Polska”, 1917; L. Wyczółkowski, „Rycerz wśród kwiatów”, 1904; J. Malczewski, tryptyk „Niewola”, „Wojna”, „Wolność”, 1917
  • Zdj. nr 38: Nec mergitur, 1904–1905 - Ferdynand Ruszczyc: „Nec mergitur”, 1904–1905, olej na płótnie, 219 x 203 cm, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus (Litewskie Muzeum Sztuki w Wilnie)
  • Zdj. nr 39: Rycerz wśród kwiatów, 1904 - Leon Wyczółkowski: „Rycerz wśród kwiatów”, 1904, pastel na papierze, 176 x 300 cm, Bibliothèque Polonaise de Paris (Biblioteka Polska w Paryżu)
  • Zdj. nr 40: Pytia, 1917 - Jacek Malczewski: „Pytia”, 1917, olej na płótnie, 210 x 110 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Edward Okuń: My i wojna, 1917–1923 - Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
Edward Okuń: Wir und der Krieg, 1917–1923. Öl auf Leinwand, 88 x 111 cm, Inv. Nr. MP 387 MNW, Nationalmuseum Warschau/Muzeum Narodowe w Warszawie
Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie

Jednocześnie zdawano sobie sprawę, że przypisanie niektórych wystawionych obrazów do europejskiego symbolizmu mogło być trudne do zrozumienia dla niepolskiej publiczności[12]. Poza tym część artystek i artystów goszczących na wystawie tworzyła w stylu symbolizmu tylko przez krótki okres – na przykład Józef Pankiewicz[13], którego czysto impresjonistyczny obraz „Wóz z sianem” (1890, zdj. nr 9 . ) można zobaczyć na monachijskiej wystawie. W Detroit pokazano także między innymi konny „Patrol powstańczy” (1873) Maksymiliana Gierymskiego, scenę rodzajową „Przed karczmą” Józefa Chełmońskiego (1877), „Obłok” (1902, zdj. nr 13 . ) Ferdynanda Ruszczyca, czy też wystawiony teraz także w Monachium szkic „Chmury” (1906) Konrada Krzyżanowskiego, choćby dlatego, że wszystkie te prace łączy narodowo-romantyczne postrzeganie własnej historii, kultury i polskiego krajobrazu. Nie umknęły uwadze Morawińskiej także te cechy polskiego malarstwa pejzażowego, które wskazują na silne powiązania ze sztuką skandynawską; autorka dopatruje się podobnie głębokiej więzi ludzi z naturą i lokalnymi tradycjami w obu kulturach[14].

Przygotowując podobną wystawę, która odbyła się na przełomie 1997 i 1998 roku w Staatliche Kunsthalle Baden-Baden (Państwowa Hala Sztuki w Baden-Baden), prawdopodobnie z uwagi na niemiecką publiczność, zdecydowano się na główny tytuł „Impresjonizm i symbolizm”, by właśnie w ten sposób określić prezentowane „Polskie malarstwo przełomu XIX i XX w.”. Kwestiom dotyczącym terminologii uwagę poświęciła również Elżbieta Charazińska w artykule wstępnym do katalogu wystawy zatytułowanym „Polnische Malerei um 1900” („Polskie malarstwo około 1900 r.”). Polską sztukę tego okresu określano bardzo różnie – jako Młoda Polska, modernizm, sztuka nowoczesna, nowa sztuka, symbolizm i neoromantyzm, jednak najczęstszym określeniem „całej epoki lat 1890–1914 oraz wszystkich jej przejawów artystycznych tego okresu, w tym także literatury i muzyki”[15] był i pozostał termin Młoda Polska. W ocenie symbolizmu autorka nawiązała do ekspozycji „Symbolismus in Europa” („Symbolizm w Europie”) z lat 1975–1976, prezentowanej również w Kunsthalle w Baden-Baden, stwierdzając, iż termin ten również w Polsce określał „ideologiczną postawę artystów, którzy pod koniec XIX wieku kwestionowali kryteria artystyczne w realizmie oraz odrzucali panujące w tej epoce obiektywizm naukowy i sposoby myślenia. (...) Intuicyjnie odkrywali świat i człowieka na nowo, usiłowali wyrazić to, co »niewyrażalne«, ukryte, tajemnicze. Opowiadali się przy tym za ideą powszechnej jedności świata materialnego i duchowego”[16].

Zdaniem Charazińskiej, pierwsi polscy twórcy i twórczynie eksperymentujący z impresjonizmem i symbolizmem, związani byli ze środowiskiem monachijskim. Jeden z nich, Aleksander Gierymski, interesował się materią malarską, światłem i kolorem, skupiając się na przedstawieniu wibrującego światła czy też blasku latarni ulicznych o zmierzchu, podczas gdy Witold Pruszkowski, jako pierwszy polski malarz, zapoznawał się z twórczością Maneta i impresjonistów. Skłonność do symbolizmu zdradzają przepojone miłością, samotnością i śmiercią nokturny Adama Chmielowskiego, a także jego sceny religijne przesiąknięte mistycyzmem. Natomiast Chełmoński – przedstawiciel realizmu, „malarz rodzajowy i piewca rodzimego krajobrazu” – dopiero w późnym okresie twórczości zaczął tworzyć nastrojowe i liryczne pejzaże z motywami zwierząt i ptaków oraz „nokturny o silnie mistycznym nastroju”[17]. Z kolei Boznańska tworzyła w swoich portretach, martwych naturach, przedstawieniach wnętrz i wedutach „własny, niezależny od rzeczywistego otoczenia świat”. „Dzieła Boznańskiej [usiłowano] nie raz przypisać impresjonizmowi lub symbolizmowi, jednak jej twórczość wymyka się jednoznacznej klasyfikacji. Klimat i treści jej sztuki chyba najlepiej oddaje dziś już prawie zapomniany termin »intymizm«”[18].

 

[12] Tamże, s. 469.

[13] Tamże, s. 473.

[14] Tamże, s. 496.

[15] Elżbieta Charazińska, Polnische Malerei um 1900, [w:] Impressionismus und Symbolismus. Malerei der Jahrhundertwende aus Polen, katalog wystawy, Staatliche Kunsthalle Baden-Baden, Baden-Baden 1997, s. 11–34, cytat na s. 11.

[16] Tamże, s. 11.

[17] Tamże, s. 15.

[18] Tamże, s. 20.