Czy to rzeczywiście tacy „buntownicy”? Monachijska wystawa „Cisi buntownicy. Polski symbolizm ok. 1900 r.”
Mediathek Sorted
„Moderniści widzieli w chłopstwie siłę przetrwania narodowego w czasach zniewolenia. Za pomocą chłopów jako ucieleśnienia pierwotnej kultury słowiańskiej, którzy artystom i artystkom mieli służyć za wzór, dążono do odnowy sztuki”[49]. Ówczesne postulaty dotyczące nowego, swojskiego podejścia do koloru i linii, które miały znaleźć oddźwięk nie tylko w malarstwie, lecz także w ozdobach architektonicznych, rzemiośle artystycznym oraz w modzie, a które krytyk Artur Górski odnajdywał w twórczości malarza Włodzimierza Tetmajera, odpowiadały podobnym ruchom sztuki ludowej w krajach skandynawskich i w Niemczech. Tetmajer i Axentowicz, którzy studiowali w Monachium i wynieśli stamtąd inspiracje tematyką ludową Bawarii i regionu alpejskiego, malowali w Polsce barwne procesje weselne, sceny przy gospodzie i podczas świąt katolickich, pochody świąteczne i żałobne, tańczących ludzi i grających muzykantów z Bronowic pod Krakowem (zdj. nr 21 . ), gdzie Tetmajer osiadł, poślubił chłopkę i stworzył własną kolonię artystyczną. Także społeczności zamieszkujące region Karpat Wysokich – Huculi (zdj. nr 22 . ) i górale podhalańscy – „podniesiono do rangi symbolu ludowej witalności nowej sztuki polskiej”[50]. Kazimierz Sichulski i Władysław Jarocki, uczniowie Mehoffera i Wyspiańskiego, spędzili kilka miesięcy w Tatariwie w Beskidach Lesistych, byli zafascynowani strojami i zwyczajami miejscowej ludności i malowali nie tylko tradycyjne sceny weselne, lecz także indywidualne robiące wrażenie monumentalnych portrety (zdj. nr 23 . , ściana po lewej stronie).
Podczas gdy w poprzednich rozważaniach na temat religii i tradycji w ogóle nie poruszono kwestii symbolizmu, tak w siódmym rozdziale katalogu wystawy zatytułowanym „Tête-à-Tête mit dem Porträt” („Tête-à-tête z portretem”; nagłówek na planszy w sali „Portrety”) Michał Haake próbuje zidentyfikować tendencje symbolistyczne w polskim malarstwie portretowym na przełomie XIX i XX wieku[51]. Jest to o tyle godne uwagi, że monachijska wystawa popiera ten temat licznymi znakomitymi przykładami sztuki polskiej (zdj. nr 24 . ), podczas gdy wcześniejsze analizy Hofstättera, Lucie-Smitha, a także wystawa „Symbolizm w Europie” poruszały tę tematykę nie w osobnych rozdziałach, a jedynie marginalnie. Według Haakego symbolizm opierał się w głównej mierze na zdolnościach artystów polegających na umiejętności wgłębiania się w sfery nadprzyrodzone, metafizyczne, tajemnicze i duchowe, „których nie da się ani ogarnąć rozumem, ani opisać za pomocą języka”[52]. Stąd też można stwierdzić, że symbolistyczne tendencje dają się zauważyć również w portretach tej epoki.
Wyraźnie zdystansowany „Portret własny w stroju hiszpańskim” (1911, zdj. nr 24 . , po lewej) Edwarda Okunia ma prawdopodobnie charakter anegdotyczny, ponieważ wcześniej artysta obejrzał wystawę hiszpańskiego malarza Ignacia Zuloagi. Z kolei powstały w 1896 roku autoportret Juliana Fałata (zdj. nr 24 . , po środku, z lewej) – artysty, który rok wcześniej objął kierownictwo krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, przeprowadzając na niej fundamentalne reformy – przedstawia malarza oderwanego od pracy, o głębokim, zamyślonym wyrazie twarzy przeciwstawionym dynamicznym elementom, jak poruszona paleta, na ukos przebiegające niebiesko-białe ślady na śniegu i psy biegnące przy górnej krawędzi obrazu, co odzwierciedla różne płaszczyzny psychiczne. U Jacka Malczewskiego, protagonisty polskiego symbolizmu, portretowanym osobom towarzyszą typowe dla tego artysty „fantastyczne stwory rodem z mitologii i poezji romantycznej”[53] – na autoportrecie „Na jednej strunie” (1908, zdj. nr 25 . ) malarzowi towarzyszy znany z literatury anioł śmierci w zbroi, w portrecie poety Adama Asnyka (1899, zdj. nr 24 . , po prawej, w środku) wyłania się grupa grających na fletach faunów, a w „Autoportrecie ze śmiercią” (1902, zdj. nr 24 . , po prawej) stoi kobieta trzymająca w dłoniach ozdobioną wieńcem czaszkę.
W 1900 roku Wojciech Weiss namalował swój „Autoportret z maskami” (zdj. nr 26 . , tu przychodzi na myśl powstały rok wcześniej „Autoportret wśród masek” belgijskiego symbolisty Jamesa Ensora[54]), o którym pisał w liście do rodziców: „We mnie kipi Paryż. Tysiące najprzeróżniejszych ras, namiętności, typów. Więc w rękach maski – maskarada uczuć. Na pierwszym planie maska kobiety, ale kobiety satanik, takiej, która dając rozkosz – zabija”[55]. Wyczółkowski, będąc pod ogromnym wpływem jeszcze obecnej lecz powoli zanikającej religijności stworzył portret „Feliksa Jasieńskiego przy organach” (raczej przy harmonium, 1902). przedstawiając tego uznanego choć kontrowersyjnego historyka i kolekcjonera sztuki jako niezwykle małą postać pod ledwo dostrzegalną sceną Opłakiwania Chrystusa oraz fragmentem rzeźby Ukrzyżowanego Chrystusa pochodzącej z kolekcji Jasieńskiego[56]. Jeden z licznych portretów żony Mehoffera, Jadwigi, z domu Radzim-Janakowskiej, malarki, którą artysta poznał w Paryżu i o której pisał, że „nigdy z piedestału nadzwyczajności i oryginalności nie zstępuje”[57], przedstawia ją na tle Pegaza (zdj. nr 27 . ), mitologicznego symbolu poezji, który uderzeniem kopyta otworzył źródło natchnienia literackiego, zwane Hippokrene. I nawet jeśli tłem portretu jest prawdopodobnie istniejący w rzeczywistości gobelin, to Mehoffer swoją kompozycją wznosi portretowaną, głównie poprzez jej wymowny wyraz twarzy w zestawieniu z jej żywą karnacją, do najwyższych intelektualnych sfer.
[49] Skalska, 2022 (patrz przypis nr 46), s. 154.
[50] Tamże, s. 157.
[51] Michał Haake, Tête-à-Tête mit dem Porträt. Die Erneuerung der polnischen Bildniskunst an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert, [w:] katalog wystawy „Stille Rebellen”, 2022, s. 179–187.
[52] Tamże, s. 181.
[53] Tamże.
[54] James Ensor, Mein Porträt von Masken umgeben (Autoportret wśród masek), 1899, olej na płótnie, 120 x 80 cm, kolekcja prywatna, Antwerpia; Symbolismus in Europa, 1976 (patrz przypis nr 8), s. 66 i nast.
[55] Katalog wystawy „Stille Rebellen”, 2022, s. 199.
[56] Muzeum Narodowe w Krakowie, „MNK Zbiory cyfrowe”, https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/142860
[57] Józef Mehoffer, Dziennik, oprac. Jadwiga Puciata-Pawłowska, Kraków 1975, s. 422.