Menu toggle
Navigation

Czy to rzeczywiście tacy „buntownicy”? Monachijska wystawa „Cisi buntownicy. Polski symbolizm ok. 1900 r.”

Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie

Mediathek Sorted

Mediateka
  • Zdj. nr 1: Zawieszenie dzwonu Zygmunta, 1874 - Jan Matejko: „Zawieszenie dzwonu Zygmunta na wieży katedry w Krakowie w 1521 roku”, 1874, olej na tekturze, 94 x 189 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 2: Stańczyk, 1862 - Jan Matejko: „Stańczyk”, 1862, olej na płótnie, 88 x 120 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 3: Bez ziemi, 1888 - Wojciech Gerson: „Bez ziemi. Pomorzanie wyparci przez Niemców na wyspy Bałtyku”, 1888, olej na płótnie, 114,8 x 207 cm, Muzeum Narodowe w Szczecinie
  • Zdj. nr 4: Sala nr 2. Ośrodki sztuki w Krakowie i Warszawie – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: J. Malczewski, „Natchnienie malarza”, 1897, „Błędne koło”, 1895–1897, „Sen malarza” ok., 1888 r.; J. Matejko, „Niewidomy Wit Stwosz”, 1865; W. Gerson, „Wit Stwosz w drodze do Norymbergi”, 1882
  • Zdj. nr 5: Błędne koło, 1895–1897 - Jacek Malczewski: „Błędne koło”, 1895–1897, olej na płótnie, 174 x 240 cm, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu
  •  Zdj. nr 6: Sala nr 3. W dialogu ze sztuką europejską – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: A. Gierymski, „Most Ludwika”, 1896–1897; W. Czachórski, „Cmentarz w Wenecji”, 1876; W. Pruszkowski, „Zaduszki”, 1888; J. Pankiewicz, „Wóz z sianem”, 1890; L. Wyczółkowski, „Rybacy”, 1891; W. Podkowiński, „Krajobraz z zielonym strumykiem”, 1891;
  • Zdj. nr 7: Babie lato, 1875 - Józef Chełmoński: „Babie lato”, 1875, olej na płótnie, 119,5 x 156 cm, nr inw. MP 423 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 8: Most Ludwika w Monachium, 1896–1897 - Aleksander Gierymski: „Most Ludwika w Monachium”, 1896–1897, olej na płótnie, 81 x 60 cm, nr inw. MP 4758 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 9: Wóz z sianem, 1890 - Józef Pankiewicz: „Wóz z sianem”, 1890, olej na płótnie, 50,5 x 69,2 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 10: Japonka, 1908 - Józef Pankiewicz: „Japonka”, 1908, olej na płótnie, 200 x 94 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 11: Sala nr 4. Polskie krajobrazy – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: F. Ruszczyc, „Obłok”, 1902, „Bajka zimowa”, 1904, „Stare jabłonie”, 1900; K. Krzyżanowski, „Werki pod Wilnem”, 1907; pięć szkiców pejzażowych; K. Stabrowski „Powiew jesieni”, ok. 1910 r.; J. Stanisławski, pięć pejzaży (mały format) i „Topole nad
  • Zdj. nr 12: Topole nad wodą, 1900 - Jan Stanisławski: „Topole nad wodą”, 1900, olej na płótnie, 145,5 x 80,5 cm, nr inw. MNK II-b-550, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 13: Obłok, 1902 - Ferdynand Ruszczyc: „Obłok”, 1902, olej na płótnie, 103,5 x 78 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu
  • Zdj. nr 14: Sala nr 5. Przebudzenie wiosny – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) -   Od lewej: J. Malczewski, „Wiosna”, 1898; W. Hofman, „Wiosna”, 1918, „Jasełka”, 1918; K. Sichulski, Tryptyk „Wiosna”, 1909
  • Zdj. nr 15: Wiosna, 1898 - Wojciech Weiss: „Wiosna”, 1898, olej na płótnie, 96,5 x 65,5 cm, nr inw. MP 3879 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 16: Moje modele, 1897 -   Jacek Malczewski: „Moje modele”, 1897, olej na płótnie, 63 x 36 cm, nr inw. MNK II-b-159, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 17: Śmierć, 1902 - Jacek Malczewski: „Śmierć”, 1902, olej na płótnie, 98 x 75 cm, nr inw. MP 373 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 18: W tumanie, 1893–1895 - Jacek Malczewski: „W tumanie”, 1893–1895, olej na płótnie, 78 x 150 cm, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu
  • Zdj. nr 19: Derwid, 1902 - Jacek Malczewski: „Derwid”, 1902, olej na tekturze, 53 x 45 cm, nr inw. MNK II-b-900, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 20: Trumna chłopska, 1894 - Aleksander Gierymski: „Trumna chłopska”, 1894, olej na płótnie, 141 x 195 cm, nr inw. MP 964 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 21: Muzykanci w Bronowicach, 1891 - Włodzimierz Tetmajer: „Muzykanci w Bronowicach – Kolęda”, 1891, olej na płótnie, 106 x 182 cm, nr inw. MP 5500 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 22: Kołomyjka, 1895 -   Teodor Axentowicz: „Kołomyjka”, 1895, olej na płótnie, 85 x 112,5 cm, nr inw. MP 359 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 23: Sala nr 7. Tradycja i religia – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: W. Jarocki, „Huculi w Karpatach”, 1910, „Helenka z Poronina”, 1913; W. Tetmajer, „Muzykanci w Bronowicach”, 1891; T. Axentowicz, „Kołomyjka”, 1895
  • Zdj. nr 24: Sala nr 8. Portrety – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: E. Okuń, „Portret własny w stroju hiszpańskim”, 1911; J. Fałat, „Autoportret”, 1896; J. Malczewski, „Na jednej strunie – Autoportret”, 1908, „Dzieje piosenki – Portret Adama Asnyka”, 1899, „Autoportret ze śmiercią”, 1902
  • Zdj. nr 25: Na jednej strunie, 1908 - Jacek Malczewski: „Na jednej strunie – Autoportret”, 1908, olej na płótnie, 92 x 73 cm, nr inw. MP 1276 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 26: Autoportret z maskami, 1900 - Wojciech Weiss: „Autoportret z maskami”, 1900, olej na płótnie, 90 x 72 cm, nr inw. MNK II-b-877, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 27: Portret żony artysty, 1913 - Józef Mehoffer: „Portret żony na tle Pegaza”, 1913, olej na płótnie, 95 x 78 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 28: Portret kobiety, 1891 - Olga Boznańska: „Portret kobiety”, 1891, olej na płótnie, 122 x 80 cm, nr inw. MP531 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 29: Melancholik, 1898 - Wojciech Weiss: „Melancholik (Totenmesse)”, 1898, olej na płótnie, 128 x 65,5 cm, nr inw. MNK II-b-2158, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 30: Opętanie, 1899–1900 - Wojciech Weiss: „Opętanie”, 1899–1900, olej na płótnie, 101 x 186 cm, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, depozyt wieczysty Muzeum Narodowego w Warszawie
  • Zdj. nr 31: Szał, 1893 - Władysław Podkowiński: „Szał”, szkic, 1893, olej na płótnie, 56 x 46 cm, nr inw. MP 338 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 32: Marsz żałobny, 1894 - Władysław Podkowiński: „Marsz żałobny”, 1894, olej na płótnie, 83,5 x 119,5 cm, nr inw. MNK II-b-154, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 33: Rozpustnica, 1904 - Witold Wojtkiewicz: „Rozpustnica” (inny tytuł „Upadła kobieta”), 1904, z cyklu „Szkice tragikomiczne”, tusz, gwasz, kredka na papierze, 47,5 x 38,7 cm, nr inw. MNK III-r.a-11688, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 34: Cyrk I, 1907 - Witold Wojtkiewicz: „Cyrk I”, 1907, olej na płótnie, 59,5 x 71,5 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
  • Zdj. nr 35: Orka, 1905 -   Witold Wojtkiewicz: „Orka”, 1905, olej na płótnie, 57,7 x 96 cm, nr inw. MP 5157 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Zdj. nr 36: Natchnienie malarza, 1897 - Jacek Malczewski: „Natchnienie malarza”, 1897, olej na płótnie, 79 x 64 cm, nr inw. MNK II-b-2543, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Zdj. nr 37: Sala nr 11. Polonia – Wystawa „Stille Rebellen” („Cisi buntownicy”) - Od lewej: J. Malczewski, „Hamlet polski”, 1903, „Pytia”, 1917, „Młoda Polska”, 1917; L. Wyczółkowski, „Rycerz wśród kwiatów”, 1904; J. Malczewski, tryptyk „Niewola”, „Wojna”, „Wolność”, 1917
  • Zdj. nr 38: Nec mergitur, 1904–1905 - Ferdynand Ruszczyc: „Nec mergitur”, 1904–1905, olej na płótnie, 219 x 203 cm, Lietuvos nacionalinis dailės muziejus (Litewskie Muzeum Sztuki w Wilnie)
  • Zdj. nr 39: Rycerz wśród kwiatów, 1904 - Leon Wyczółkowski: „Rycerz wśród kwiatów”, 1904, pastel na papierze, 176 x 300 cm, Bibliothèque Polonaise de Paris (Biblioteka Polska w Paryżu)
  • Zdj. nr 40: Pytia, 1917 - Jacek Malczewski: „Pytia”, 1917, olej na płótnie, 210 x 110 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Edward Okuń: My i wojna, 1917–1923 - Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie
Edward Okuń: Wir und der Krieg, 1917–1923. Öl auf Leinwand, 88 x 111 cm, Inv. Nr. MP 387 MNW, Nationalmuseum Warschau/Muzeum Narodowe w Warszawie
Edward Okuń: „My i wojna”, 1917–1923, olej na płótnie, 88 x 111 cm, nr inw. MP 387 MNW, Muzeum Narodowe w Warszawie

„Moderniści widzieli w chłopstwie siłę przetrwania narodowego w czasach zniewolenia. Za pomocą chłopów jako ucieleśnienia pierwotnej kultury słowiańskiej, którzy artystom i artystkom mieli służyć za wzór, dążono do odnowy sztuki”[49]. Ówczesne postulaty dotyczące nowego, swojskiego podejścia do koloru i linii, które miały znaleźć oddźwięk nie tylko w malarstwie, lecz także w ozdobach architektonicznych, rzemiośle artystycznym oraz w modzie, a które krytyk Artur Górski odnajdywał w twórczości malarza Włodzimierza Tetmajera, odpowiadały podobnym ruchom sztuki ludowej w krajach skandynawskich i w Niemczech. Tetmajer i Axentowicz, którzy studiowali w Monachium i wynieśli stamtąd inspiracje tematyką ludową Bawarii i regionu alpejskiego, malowali w Polsce barwne procesje weselne, sceny przy gospodzie i podczas świąt katolickich, pochody świąteczne i żałobne, tańczących ludzi i grających muzykantów z Bronowic pod Krakowem (zdj. nr 21 . ), gdzie Tetmajer osiadł, poślubił chłopkę i stworzył własną kolonię artystyczną. Także społeczności zamieszkujące region Karpat Wysokich – Huculi (zdj. nr 22 . ) i górale podhalańscy – „podniesiono do rangi symbolu ludowej witalności nowej sztuki polskiej”[50]. Kazimierz Sichulski i Władysław Jarocki, uczniowie Mehoffera i Wyspiańskiego, spędzili kilka miesięcy w Tatariwie w Beskidach Lesistych, byli zafascynowani strojami i zwyczajami miejscowej ludności i malowali nie tylko tradycyjne sceny weselne, lecz także indywidualne robiące wrażenie monumentalnych portrety (zdj. nr 23 . , ściana po lewej stronie).

Podczas gdy w poprzednich rozważaniach na temat religii i tradycji w ogóle nie poruszono kwestii symbolizmu, tak w siódmym rozdziale katalogu wystawy zatytułowanym „Tête-à-Tête mit dem Porträt” („Tête-à-tête z portretem”; nagłówek na planszy w sali „Portrety”) Michał Haake próbuje zidentyfikować tendencje symbolistyczne w polskim malarstwie portretowym na przełomie XIX i XX wieku[51]. Jest to o tyle godne uwagi, że monachijska wystawa popiera ten temat licznymi znakomitymi przykładami sztuki polskiej (zdj. nr 24 . ), podczas gdy wcześniejsze analizy Hofstättera, Lucie-Smitha, a także wystawa „Symbolizm w Europie” poruszały tę tematykę nie w osobnych rozdziałach, a jedynie marginalnie. Według Haakego symbolizm opierał się w głównej mierze na zdolnościach artystów polegających na umiejętności wgłębiania się w sfery nadprzyrodzone, metafizyczne, tajemnicze i duchowe, „których nie da się ani ogarnąć rozumem, ani opisać za pomocą języka”[52]. Stąd też można stwierdzić, że symbolistyczne tendencje dają się zauważyć również w portretach tej epoki. 

Wyraźnie zdystansowany „Portret własny w stroju hiszpańskim” (1911, zdj. nr 24 . , po lewej) Edwarda Okunia ma prawdopodobnie charakter anegdotyczny, ponieważ wcześniej artysta obejrzał wystawę hiszpańskiego malarza Ignacia Zuloagi. Z kolei powstały w 1896 roku autoportret Juliana Fałata (zdj. nr 24 . , po środku, z lewej) – artysty, który rok wcześniej objął kierownictwo krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, przeprowadzając na niej fundamentalne reformy – przedstawia malarza oderwanego od pracy, o głębokim, zamyślonym wyrazie twarzy przeciwstawionym dynamicznym elementom, jak poruszona paleta, na ukos przebiegające niebiesko-białe ślady na śniegu i psy biegnące przy górnej krawędzi obrazu, co odzwierciedla różne płaszczyzny psychiczne. U Jacka Malczewskiego, protagonisty polskiego symbolizmu, portretowanym osobom towarzyszą typowe dla tego artysty „fantastyczne stwory rodem z mitologii i poezji romantycznej”[53] – na autoportrecie „Na jednej strunie” (1908, zdj. nr 25 . ) malarzowi towarzyszy znany z literatury anioł śmierci w zbroi, w portrecie poety Adama Asnyka (1899, zdj. nr 24  . , po prawej, w środku) wyłania się grupa grających na fletach faunów, a w „Autoportrecie ze śmiercią” (1902, zdj. nr 24 . , po prawej) stoi kobieta trzymająca w dłoniach ozdobioną wieńcem czaszkę. 

W 1900 roku Wojciech Weiss namalował swój „Autoportret z maskami” (zdj. nr 26 . , tu przychodzi na myśl powstały rok wcześniej „Autoportret wśród masek” belgijskiego symbolisty Jamesa Ensora[54]), o którym pisał w liście do rodziców: „We mnie kipi Paryż. Tysiące najprzeróżniejszych ras, namiętności, typów. Więc w rękach maski – maskarada uczuć. Na pierwszym planie maska kobiety, ale kobiety satanik, takiej, która dając rozkosz – zabija”[55]. Wyczółkowski, będąc pod ogromnym wpływem jeszcze obecnej lecz powoli zanikającej religijności stworzył portret „Feliksa Jasieńskiego przy organach” (raczej przy harmonium, 1902). przedstawiając tego uznanego choć kontrowersyjnego historyka i kolekcjonera sztuki jako niezwykle małą postać pod ledwo dostrzegalną sceną Opłakiwania Chrystusa oraz fragmentem rzeźby Ukrzyżowanego Chrystusa pochodzącej z kolekcji Jasieńskiego[56]. Jeden z licznych portretów żony Mehoffera, Jadwigi, z domu Radzim-Janakowskiej, malarki, którą artysta poznał w Paryżu i o której pisał, że „nigdy z piedestału nadzwyczajności i oryginalności nie zstępuje”[57], przedstawia ją na tle Pegaza (zdj. nr 27 . ), mitologicznego symbolu poezji, który uderzeniem kopyta otworzył źródło natchnienia literackiego, zwane Hippokrene. I nawet jeśli tłem portretu jest prawdopodobnie istniejący w rzeczywistości gobelin, to Mehoffer swoją kompozycją wznosi portretowaną, głównie poprzez jej wymowny wyraz twarzy w zestawieniu z jej żywą karnacją, do najwyższych intelektualnych sfer.

 

[49] Skalska, 2022 (patrz przypis nr 46), s. 154.

[50] Tamże, s. 157.

[51] Michał Haake, Tête-à-Tête mit dem Porträt. Die Erneuerung der polnischen Bildniskunst an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert, [w:] katalog wystawy „Stille Rebellen”, 2022, s. 179–187.

[52] Tamże, s. 181.

[53] Tamże.

[54] James Ensor, Mein Porträt von Masken umgeben (Autoportret wśród masek), 1899, olej na płótnie, 120 x 80 cm, kolekcja prywatna, Antwerpia; Symbolismus in Europa, 1976 (patrz przypis nr 8), s. 66 i nast.

[55] Katalog wystawy „Stille Rebellen”, 2022, s. 199.

[56] Muzeum Narodowe w Krakowie, „MNK Zbiory cyfrowe”, https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/142860

[57] Józef Mehoffer, Dziennik, oprac. Jadwiga Puciata-Pawłowska, Kraków 1975, s. 422.