Menu toggle
Navigation

Dzieci z Bullenhuser Damm

Dawna szkoła przy Bullenhuser Damm w Hamburgu, podobóz obozu koncentracyjnego Neuengamme, po ewakuacji w maju 1945 roku. Widoczne zniszczenia po nalocie bombowym i pożarze w nocy z 27 na 28 lipca 1943 r., obiekt już bez płotu obozowego.

Mediathek Sorted

Mediateka
  • Zdj. nr 1: Sergio De Simone - Sergio De Simone z Neapolu, ok. 1943 r., Yad Vashem Photo Collections, nr 14142831
  • Zdj. nr 2: Alexander Hornemann - Alexander Hornemann z Eindhoven, ok. 1942 r., Yad Vashem Photo Collections, nr 14262100
  • Zdj. nr 3: Eduard Hornemann - Eduard Hornemann z Eindhoven, ok. 1942 r., Yad Vashem Photo Collections, nr 14262099
  • Zdj. nr 4: Marek i Adam Jamesowie - Marek James z Radomia z ojcem Adamem, ok. 1943 r., Yad Vashem Photo Collections, nr 14265681
  • Zdj. nr 5: Walter Jungleib - Walter Jungleib z Hlohovca, ok. 1942 r.
  • Zdj. nr 6: Georges André Kohn - Georges André Kohn z Paryża, ok. 1944 r.
  • Zdj. nr 7: Jacqueline Morgenstern - Jacqueline Morgenstern z Paryża w dniu Pierwszej Komunii Świętej, 1944 r.
  • Zdj. nr 8: Ława oskarżonych, 1946 r. - Oskarżeni podczas głównego procesu przeciwko załodze obozu koncentracyjnego Neuengamme w hamburskim „Curiohaus”, 1946 r.
  • Zdj. nr 9: Wejście do rozarium - Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg, czerwiec 2022 r.
  • Zdj. nr 10: Pomnik zamordowanych rosyjskich więźniów, 1985 r. - Rzeźbiarz: Anatoli Mossitschuk. Przy wejściu do rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 11: Rozarium - Rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg. Widok na płot z tablicami upamiętniającymi zamordowane tu osoby – dzieci, lekarzy i pielęgniarzy
  • Zdj. nr 12: Tablica pamiątkowa - Tablica pamięci oraz płot z umieszczonymi na nim tablicami z granitu upamiętniającymi zamordowane dzieci, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 13: Tablica dla Surcis Goldinger (Sara Goldfinger?) - Tablica poświęcona pamięci Surcis Goldinger z Ostrowca Świętokrzyskiego, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 14: Tablica dla Lei Klygerman - Tablica poświęcona pamięci Lei Klygerman z Ostrowca Świętokrzyskiego, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 15: Tablica dla H. Wassermann - Tablica poświęcona pamięci dziewczynki H. Wassermann z Polski, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 16: Tablica dla Marka Jamesa - Tablica poświęcona pamięci Marka Jamesa z Radomia, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 17: Tablica dla Romana i Eleonory Witońskich - Tablica poświęcona pamięci Eleonory i Romana Witońskich z Radomia, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 18: Tablica dla R. Zellera - Tablica poświęcona pamięci chłopca R. Zellera z Polski, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 19: Tablica dla Eduarda i Alexandra Hornemannów - Tablica poświęcona pamięci Eduarda i Alexandra Hornemannów z Eindhoven, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 20: Tablica dla Riwki Herszberg - Tablica poświęcona pamięci Riwki Herszberg ze Zduńskiej Woli, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 21: Tablica dla Georges’a André Kohna - Tablica poświęcona pamięci Georges’a André Kohna z Paryża, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 22: Tablica dla Jacqueline Morgenstern - Tablica poświęcona pamięci Jacqueline Morgenstern z Paryża, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 23: Tablica dla Ruchli Zylberberg - Tablica poświęcona pamięci Ruchli Zylberberg z Zawichostu, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 24: Tablica dla Eduarda Reichenbauma - Tablica poświęcona pamięci Eduarda Reichenbauma z Katowic, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 25: Tablica dla Manii Altman - Tablica poświęcona pamięci Manii Altman z Radomia, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 26: Tablica dla Sergia De Simone - Tablica poświęcona pamięci Sergia De Simone z Neapolu, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 27: Tablica dla Lelki Birnbaum - Tablica poświęcona pamięci Lelki Birnbaum z Polski, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 28: Tablica dla Waltera Jungleiba - Tablica poświęcona pamięci Waltera Jungleiba z Hlohovca, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 29: Tablica dla Blumy Mekler - Tablica poświęcona pamięci Blumy Mekler z Sandomierza, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 30: Tablica dla Marka Steinbauma - Tablica poświęcona pamięci Marka Steinbauma z Radomia, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 31: Tablica dla lekarza Gabriela Florence’a - Tablica poświęcona pamięci profesora Gabriela Florence’a z Lyonu, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 32: Tablica dla lekarza René Quenouille’a - Tablica poświęcona pamięci lekarza René Quenouille’a z Villeneuve-Saint-Georges, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 33: Tablica dla pielęgniarza Dirka Deutekoma - Tablica poświęcona pamięci pielęgniarza Dirka Deutekoma z Amsterdamu, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 34: Tablica dla pielęgniarza Antona Hölzela - Tablica poświęcona pamięci pielęgniarza Antona Hölzela z Deventer, rozarium w Miejscu Pamięci Bullenhuser Damm
  • Zdj. nr 35: Obraz Jürgena Wallera, 1987 - Jürgen Waller, 21. April 1945, 5 Uhr morgens („21 kwietnia 1945 roku, godzina 5 rano”), 1987. Technika mieszana, olej i kolaż na płótnie, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 36: Stela Leonida Mogilevskiego, 2000 - Leonid Mogilevski, Stela pamięci dzieci z Bullenhuser Damm, 2000, Roman-Zeller-Platz, Hamburg
  • Zdj. nr 37: Dawna szkoła im. Janusza Korczaka, Hamburg - Dawna szkoła im. Janusza Korczaka przy Bullenhuser Damm 92, Hamburg-Rothenburgsort
  • Zdj. nr 38: Tablice upamiętniające dawną szkołę - Tablice upamiętniające dawną szkołę im. Janusza Korczaka przy Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 39: Tablica upamiętniająca dawną szkołę - Tablica Wolnego i Hanzeatyckiego Miasta Hamburg upamiętniająca dawną szkołę im. Janusza Korczaka przy Bullenhuser Damm 92, Hamburg-Rothenburgsort
  • Zdj. nr 40: Pierwsza sala wystawowa - Pierwsza sala wystawowa z symbolicznymi walizkami zawierającym biografie dzieci, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 41: Pierwsza sala wystawowa - Pierwsza sala wystawowa z symbolicznymi walizkami zawierającym biografie dzieci, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 42: Walizka dla Riwki Herszberg - Symboliczna walizka zawierająca biografię Riwki Herszberg ze Zduńskiej Woli, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 43: Walizka dla Ruchli Zylberberg - Symboliczna walizka zawierająca biografię Ruchli Zylberberg z Zawichostu, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 44: Walizka dla Manii Altman - Symboliczna walizka zawierająca biografię Manii Altman z Radomia, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 45: Walizka dla Eleonory Witońskiej - Symboliczna walizka zawierająca biografię Eleonory Witońskiej z Radomia, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 46: Walizka dla Romana Witońskiego - Symboliczna walizka zawierająca biografię Romana Witońskiego z Radomia, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 47: Walizka dla profesora Gabriela Florence’a - Walizka zawierająca informacje o lekarzu profesorze Gabrielu Florensie z Lyonu, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 48: Druga sala wystawowa - Druga sala wystawowa z materiałami uzupełniającymi życiorysy dzieci oraz prezentująca wszelkie znane aspekty zbrodni, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 49: Miejsce zbrodni - Pomieszczenie, w którym dokonano zbrodni, z przylegającą komórką, w której leżały zwłoki dzieci, Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
  • Zdj. nr 50: Sala Pamięci poświęcona ofiarom zbrodni  - Inskrypcja z 1979 r., Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm, Hamburg
Die ehemalige Schule Bullenhuser Damm in Hamburg, Außenlager des Konzentrationslagers Neuengamme, nach der Räumung im Mai 1945.
Dawna szkoła przy Bullenhuser Damm w Hamburgu, podobóz obozu koncentracyjnego Neuengamme, po ewakuacji w maju 1945 roku. Widoczne zniszczenia po nalocie bombowym i pożarze w nocy z 27 na 28 lipca 1943 r., obiekt już bez płotu obozowego.

Mimo rozkazu pozostawienia zwłok na Bullenhuser Damm, jaki wydał Pauly, Jauch zażądał później przyjazdu ciężarówki z obozu Neuengamme, którą Strippel przewiózł ciała do Neuengamme. 14 maja 1946 roku kierownik krematorium w Neuengamme, SS-Unterscharführer Wilhelm Brake, zeznał przed sierżantem Brytyjskiej Armii Renu w Recklinghausen: „Przypominam sobie, że 14 dni przed upadkiem [Rzeszy Niemieckiej] przybył transport zwłok z Hamburga, prawdopodobnie z Bullenhuserdamm [sic!]. W transporcie było 40 do 50 ciał, które, jak powiedział mi Obersturmführer Thumann, na razie nie miały być spalone. Rowerem pojechałem do krematorium, gdzie okazało się, że już rozpoczęto palenie. Wróciłem z powrotem do Thumanna, informując go o tym. Wtedy Thumann porozmawiał z dr. Trzebinskim i obaj postanowili, że ciała należy jednak spalić. Ponownie pojechałem do krematorium, gdzie powiedziałem więźniom, że mogą kontynuować. Wtedy więźniowie powiedzieli mi, że wśród zwłok było około dwudziestu ciał dzieci.”[29]

 

Koniec wojny i karne ściganie sprawców
 

Kiedy wieczorem 2 maja 1945 roku pierwsi brytyjscy żołnierze wkroczyli na teren byłego obozu koncentracyjnego Neuengamme, nic już nie wskazywało na popełnione tam zbrodnie. W czasie od ewakuacji obozu do 2 maja komendant Pauly kazał spalić prawie 400 kilogramów akt. Obozowe baraki zostały wysprzątane i wybielone, szubienicę rozebrano i spalono, a na budynku krematorium powieszono tablicę z napisem „Desinfektionsraum” (pomieszczenie dezynfekcyjne). „Nikogo tam już nie było” – odnotowała później Wspólnota Obozowa Neuengamme (Lagergemeinschaft Neuengamme).[30] Natychmiast po wejściu do obozu Brytyjczycy zaczęto kwaterować tu tzw. „dipisów” (Displaced Persons) i jeńców wojennych. Hamburg znajdował się teraz pod administracją brytyjską. 1 maja Großadmiral Karl Dönitz, głowa państwa niemieckiego po samobójstwie Adolfa Hitlera, nakazał dowódcy Hamburga, generałowi majorowi Alwinowi Wolzowi, opuścić miasto bez walki. Wolz przekazał miasto brytyjskiemu generałowi brygady, Douglasowi Spurlingowi, 3 maja.

W tym samym czasie główne dowództwo Brytyjskiej Armii Renu utworzyło I Zespół Śledczy ds. Zbrodni Wojennych (War Crimes Investigation Team No. 1), którego zadaniem było zbadanie zbrodni popełnionych w wyzwolonym 15 kwietnia obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen. Nieco później zaczął działać II Zespół (WCIT No. 2) badający zbrodnie w obozie koncentracyjnym Neuengamme. W skład zespołu wchodziło czterech oficerów, w tym kapitan Anton Walter Freud, wnuk psychoanalityka Zygmunta Freuda, który wyemigrował do Wielkiej Brytanii w 1938 roku. Jeszcze w maju Komitet Byłych Więźniów Politycznych Obozu Koncentracyjnego Neuengamme nawiązał kontakt z brytyjskim Secret Service. Początkowo relacje Komitetu na temat zbrodni popełnionych w obozie spotykały się z niedowierzaniem ze strony WCIT. Relacja między Komitetem a WCIT zyskała na zaufaniu dopiero po wspólnej wizycie na terenie obozu i odnalezieniu ukrytych przez więźnia Emila Zulegera dokumentów, jakimi były ostatni raport kwartalny naczelnego lekarza obozowego i księgi zgonów. Współpraca ta zaowocowała ostatecznie wspólnym przygotowaniem procesu.[31]

Duński lekarz dr Henry Meyer – sam przez półtora roku więzień obozu Neuengamme, uwolniony dzięki akcji ratunkowej Szwedzkiego Czerwonego Krzyża – opisał w „Raporcie dla Duńskiego Czerwonego Krzyża” z 6 maja 1945 roku zarówno eksperymenty „medyczne” na więźniach, jak i doświadczenia w zakresie gruźlicy realizowane na dzieciach, podając przy tym ich nazwiska.[32] Z kolei szwedzki lekarz Gerhard Rundberg, który prowadził akcję ratowniczą zainicjowaną przez hrabiego Folke Bernadotte’a, wraz z Meyerem opublikował listę nazwisk w książce „Rapport fra Neuengamme”. O dzieciach, które nagle zniknęły 20 kwietnia, opowiadali także inni ocalali. W związku z tym rozpoczęto konkretne poszukiwania wszystkich osób odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione w obozie koncentracyjnym Neuengamme. Wśród nich byli ci, którzy zlecili zabójstwo dzieci, je popełnili, o nim wiedzieli lub w nim uczestniczyli, czyli: komendant obozu Neuengamme Max Pauly, kierownik obozu Anton Thumann, lekarz dr Kurt Heißmeyer, naczelny lekarz obozu dr Alfred Trzebinski, podoficer raportowy Wilhelm Dreimann, Unterscharführer Johann Frahm, komendant podobozu [Bullenhuser Damm] Oberscharführer Ewald Jauch, Unterscharführer Hans Friedrich Petersen, Adolf Speck odpowiedzialny za nadzór nad blokami i komandami więźniarskimi, Obersturmführer Arnold Strippel oraz Unterscharführer Heinrich Wiehagen.

 

[29] Zeznanie Wilhelma Gustava Brakego, Recklinghausen, 14.05.1946 r., odpis sporządzony na podstawie fotografii oryginału, [w:] „KZ-Gedenkstätte Neuengamme. Lernwerkstatt. Offenes Archiv”, http://media.offenes-archiv.de/ss2_1_3_bio_2089.pdf

[30] So ging es zu Ende … Neuengamme. Dokumente und Berichte, wyd. Lagergemeinschaft Neuengamme [Związek Ocalałych Obozu Neuengamme], Hamburg 1960, s. 68.

[31] A. Bessmann, M. Buggeln, Befehlsgeber und Direkttäter vor dem Militärgericht. Die britische Strafverfolgung der Verbrechen im KZ Neuengamme und seinen Außenlagern, [w:] „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”, rok 53, zeszyt 6, 2005, s. 526, źródło online: https://www.geschichte.hu-berlin.de/de/bereiche-und-lehrstuehle/dtge-20jhd/dokumente/publikationen/publikationen-buggeln/Befehlsgeber%20und%20Direkttaeter%20vor%20Militaergericht-%20Zfg%202005.pdf

[32] G. Schwarberg, Der SS-Arzt..., 1997, s. 139.