Elastyczny w każdym systemie. Wiele żywotów Konrada Grudy

Pochodzenie i młodość
 

Konrad Gruda urodził się jako Konrad Glücksmann 25 października 1915 roku w wówczas austriackim Bielitz (Bielsko). Pochodził ze znanej żydowskiej rodziny.

Jego ojciec Zygmunt (także Siegmund) Glücksmann (1884–1942), syn koszernego rzezaka z okolic Wadowic, był prawnikiem i jednym z czołowych działaczy żydowskiej socjaldemokracji w Galicji, który później został liderem niemieckich socjalistów w Polsce. Po pierwszej wojnie światowej – z której wrócił ranny – otworzył kancelarię adwokacką w Bielitz i działał w radzie miejskiej, będąc uważanym za marksistę. Przez dwie kadencje był posłem do Sejmu Śląskiego, aktywnym przeciwnikiem wojewody Michała Grażyńskiego oraz osobą wcześnie ostrzegającą przed narodowym socjalizmem[1]. Przed Hitlerem uciekł razem z rodziną do sowieckiego Lwowa. Jesienią 1940 roku Stalin deportował go na Syberię. Po jego zwolnieniu na podstawie układu Sikorski-Majski z 1941 r., Zygmunt Glücksmann udał się do Buchary w Uzbekistanie, gdzie pracował w biurze repatriacyjnym dla polskich żołnierzy. Tam też zmarł na tyfus[2].

Matka Konrada, Hilda z domu Rosner (1888–1972), również pochodziła z bielskiej rodziny żydowskiej. Jej ojciec Salomon (1851–1940) był komiwojażerem. Jej brat Rudolf (1887–1955) studiował medycynę w Wiedniu, po czym został tam dermatologiem. Przeżył Holokaust, ukrywając się w Klosterneuburgu[3]. Hildę rodzice wysłali na studia do Wielkiej Brytanii, gdzie przebywała dwa lata. Po powrocie pracowała jako nauczycielka. Następnie razem z mężem udała się do Związku Radzieckiego. Po 1945 roku kilka lat uczyła języka angielskiego na (teraz już) polskim uniwersytecie we Wrocławiu. Później wraz z rodziną jej urodzonej w 1926 roku córki Ruth, żony Jerzego Kobryńskiego (1921–1998), dorywczo pracującej jako stomatolożka, wyemigrowała do Szwecji, gdzie zmarła w 1972 roku. Kobryński był w latach 50. XX w. wykładowcą szkolenia szpiegowskiego w centrum szkoleniowym Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Legionowie[4].

Konrad uczęszczał do gimnazjum w Bielsku, które ukończył maturą w 1933 roku. W rodzinnym mieście był aktywnym członkiem żydowskiego ruchu sportowego – przede wszystkim jako pływak. W pobliskich Beskidach już jako dziecko jeździł na nartach i wędrował. Około 1930 roku brał ze swoim bielskim klubem udział w międzynarodowym turnieju piłki wodnej w Pradze, podczas którego poznał Fritza Kantora (1908–1979) – austriackiego piłkarza wodnego odnoszącego sukcesy w żydowskim klubie sportowym „Hagibor (Praga)”. Jak się okazało, Kantor połączył dwie pasje – sport i literaturę – w jedną profesję i jako Friedrich Torberg stał się jednym z najbardziej popularnych młodych pisarzy tamtych lat. Glücksmann pragnął podążyć za jego przykładem. Powieść Torberga „Die Mannschaft. Roman eines Sportlebens” („Drużyna. Powieść z życia sportowca”) z 1935 roku przypadła mu szczególnie do gustu[5].

Pod naciskiem rodziców rozpoczął jednak najpierw studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W tym czasie należał do Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (aż do rozwiązania w 1938 r.). Rzekomo w roku 1937 krakowski sąd skazał go za działalność polityczną na karę dwóch lat więzienia z zawieszeniem[6]. Niemniej jednak pewne jest, że porzucił studia. W latach 1938–1939 pracował dodatkowo w biurze Śląskiego Zakładu Kredytowego w Bielsku.