Pomnik Adama Mickiewicza w Weimarze
Pomnik Mickiewicza w Weimarze
Pomnik Adama Mickiewicza należy do najważniejszych polskich punktów w przestrzeni publicznej Weimaru. Popiersie wybitnego polskiego poety wykonano z brązu w pracowni berlińskiego rzeźbiarza Gerharda Thieme. W 1956 roku ustawiono je w weimarskim Parku nad Ilmem. W 2026 roku popiersie przeniesiono na Burgplatz i ustawiono między Stadtschloss a Biblioteką Księżnej Anny Amalii, w bezpośrednim sąsiedztwie najważniejszych zabytków klasycznego Weimaru.
Wybór Weimaru nie był przypadkowy. Mickiewicz przybył do miasta 17 sierpnia 1829 roku i pozostał w nim przez kilkanaście dni. Dzięki listowi polecającemu pianistki i przyjaciółki Goethego, Marii Szymanowskiej, mógł bez problemu nawiązać kontakt ze słynnym niemieckim pisarzem i poetą. Doszło do kilku spotkań – w letnim domu Goethego oraz w jego głównej rezydencji w centrum miasta. Rozmowy dotyczyły literatury polskiej i europejskiej. Johann Wolfgang Goethe (1749–1832) znał już nazwisko Adama Mickiewicza (1798–1855) i jego twórczość z niemieckich przekładów. Polski poeta uczestniczył w uroczystościach 80. urodzin Goethego, spotkaniach towarzyskich i przedstawieniu sztuki „Faust”. Na pożegnanie otrzymał od Goethego kartkę z odręcznie napisanym przez niemieckiego klasyka wierszem.
Weimar zrobił na Mickiewiczu ogromne wrażenie. Kilka miesięcy później w liście do Otylii Goethe, synowej Johanna Wolfganga, pisał, że kto raz przyjedzie do Weimaru, może stracić ochotę na wyjazd, a nawet jeśli uda mu się stamtąd wyjechać, zabierze ze sobą „żal i pragnienie, by tam powrócić”[1].
Louis Fürnberg i Mickiewicz
Niemal sto trzydzieści lat później historia tego spotkania zainteresowała Louisa Fürnberga (1909–1957). Był on czesko-niemieckim pisarzem, poetą, tłumaczem, dziennikarzem i dyplomatą, urodzonym w niemieckojęzycznej rodzinie żydowskiej w Igławie (Jihlava) w Czechach. Po wojnie działał jako dyplomata czechosłowacki, by po kilku latach zamieszkać w NRD. W 1954 roku przeniósł się do Weimaru, gdzie został zastępcą dyrektora Narodowych Miejsc Badań i Pamięci Klasycznej Literatury Niemieckiej (Nationale Forschungs-und Gedenkstätten der Klassischen Deutschen Literatur).
Fürnberg interesował się Goethem jeszcze przed przyjazdem do Weimaru. W Pradze pracował nad wielotomowym wydaniem jego dzieł dla czechosłowackich czytelników. Przybliżał „Fausta”, lirykę Goethego oraz jego rozmowy z przyjacielem, pisarzem i poetą Johannem Peterem Eckermannem. Jego zainteresowanie Mickiewiczem stanowiło zatem część szerszego projektu zajmowania się niemiecką klasyką i jej związkami z kulturami Europy Środkowej i Wschodniej. Nie było więc przypadkowym lub jedynie podyktowanym propagandową polityką kulturalną zwrotem ku polskiemu poecie.
Jak pokazuje niemiecki historyk literatury Heinrich Olschowsky, Goethe i Mickiewicz mogli w powojennej kulturze pamięci zostać przedstawieni jako dwa szczególnie ważne symbole: Goethe jako przedstawiciel niemieckiej tradycji humanistycznej, Mickiewicz jako symbol polskiej ciągłości narodowej. Ich spotkanie pozwalało połączyć oba wątki – niemiecką klasykę i polską pamięć narodową – w jednej opowieści.
Fürnberg poświęcił spotkaniu obu poetów nowelę „Die Begegnung in Weimar” (Spotkanie w Weimarze), napisaną w 1952 roku. Nie była ona rekonstrukcją historycznego dialogu. Fürnberg świadomie przekształcił wydarzenie z 1829 roku w literacką opowieść. Jak zauważa niemiecki literaturoznawca Ulrich Kaufmann, Mickiewicz odwołuje się w niej do patriotycznego posłannictwa literatury, Goethe natomiast do idei Weltliteratur – literatury światowej. Nie jest to jednak proste przeciwstawienie: Goethe podkreśla, że literatura światowa nie oznacza rezygnacji ze swoistych, narodowych cech poszczególnych literatur.
W 1955 roku, wspólnie ze slawistą Rudolfem Fischerem Fürnberg utworzył w Weimarze „Germanoslawikę” – placówkę zajmującą się literackimi związkami Niemiec i świata słowiańskiego. W tym samym czasie pisał, że relacje niemieckiej klasyki z literaturami narodów słowiańskich pozostają niedostatecznie zbadane. Mickiewicz był więc dla niego nie tylko bohaterem jednej noweli, ale częścią większego projektu intelektualnego.
[1] Cyt. za Arkadiusz Bagłajewski, Weimar…