Stanisław Kostka w Recklinghausen-Suderwich. Polski święty na witrażu w kościele św. Jana

Cykl witraży 
 

Trzy witraże znajdujące się w centralnej apsydzie za nawą główną neogotyckiego kościoła w Suderwich zostały wykonane w 1904 roku w pracowni witraży Wilhelma Derixa w Kevelaer. Sześć kolejnych przez­naczonych do bocznych prezbiteriów za bocznymi nawami powstało w 1907 roku. Wszystkie okna miały dziesięć metrów wysokości i były szerokie na dwa metry dwadzieścia centymetrów. Natężenie i nasycenie barw witraży prezentuje się najlepiej w świetle porannego słońca. Tylko za trzy witraże w apsydzie pracownia policzyła sobie 4 700 marek. Walter Zillessen – były pastor ewangelicki w Suderwich i autor licznych publikacji regionalnych – sądził, że w kosztach tych prac partycypował generalny wikariat diecezji w Münsterze (Bistum Münster). Ich główny ciężar spoczął jednak na parafii, która dzięki „pojawieniu się górnictwa i wynikającej z tego faktu sprzedaży gruntów była dość zamożna. Ponadto istniały wówczas stowarzyszenia kościelne, które chętnie wnosiły swój wkład, oraz zamożni członkowie parafii” (Zillessen, 1987).

Zillessen przypuszczał również, że autorem koncepcji ikonograficznej witraży był miejscowy ksiądz Hein­rich Hauling. Haulinga, który przed okresem sprawowania urzędu w Suderwich (1884–1921) był kapela­nem na zamku Darfeld w Münsterlandzie, gdzie poznał „ówczesną westfalską elitę intelektualną”, uważano za miłośnika sztuk pięknych. Podczas realizacji projektu budowy kościoła sędziwy ksiądz (urodził się w 1831 r.) otrzymał duże wsparcie ze strony kapłana Hermanna Öchteringa, który udzielał także posługi duszpasterskiej wśród imigrantek i imigrantów, a w 1906 roku opowiedział się za przyjęciem polskich robotników kopalnianych do „niemieckiego” Związku Górników, jednak bez sukcesu. Jego postawa i działalność rodzą przypuszczenie, że Stanisław Kostka został uwzględniony w cyklu witraży w Suderwich na podstawie jego sugestii.

Wszystkie witraże (w sumie 9) to niezwykle barwne świadectwo religijnej tożsamości katolickiej parafii w Zagłębiu Ruhry na początku XX w. Ich spójna koncepcja ikonograficzna nie tylko w przypadku Stanisława Kostki pokazuje związek z „Ruhrpolen” – Polakami z Zagłębia Ruhry. Również symboliczne przedstawienie przemiany św. Józefa było powiązane z duszpasterstwem dla Polek i Polaków w Suderwich, gdyż ojciec zastępczy Jezusa został wybrany na patrona działających tu dwóch polskich stowarzyszeń. 

Każdy z dziewięciu witraży przedstawia w górnej kwaterze sceny z życia Jezusa, Matki Boskiej lub św. Józefa. Poniżej ukazano głównie przedstawienia świętych. W apsydzie nawy głównej centralnym motywem jest ukrzyżowanie Jezusa flankowane dwiema scenami: jedna przedstawia chrzest Jezusa udzielony przez Jana Chrzciciela, druga – ścięcie Chrzciciela [ ., ., . ]. 

W tyle lewej nawy bocznej mieści się kaplica chóralna poświęcona Matce Boskiej. Środkowy witraż przedstawia jej Wniebowzięcie. Po lewej widać Maryję, jako młodą dziewczynkę w drodze do Świątyni, po prawej – Pietę, czyli przedstawienie Matki Boskiej z jej martwym synem na kolanach. Środkowy witraż zawiera także scenę przedstawiającą wygnanie Adama i Ewy z raju [ ., ., ., . ].

Trzy witraże z tyłu prawej nawy bocznej zostały poświęcone św. Józefowi. Patrząc na prawy witraż, zaglądamy do warsztatu ciesielskiego Józefa. Na lewym widzimy Józefa, który swojej rodzinie – Maryi i Dzieciątku Jezus – objaśnia Pismo Święte [ ., . ]. 

Na środkowym witrażu Józef jest przedstawiony jako patron Kościoła w otoczeniu czterech aniołów prezentujących insygnia władzy papieskiej: dwa skrzyżowane klucze, ferulę, rzymską bazylikę św. Piotra i tiarę. W dolnej kwaterze witraża widać po lewej włościanina, a po prawej górnika; obaj klęczą ze złożonymi rękami i wzrokiem skierowanym na Józefa. Przedstawienie uzupełnia po lewej dzwonnica wiejskiego kościoła w Suderwich, po prawej – szyb kopalni „König Ludwig IV/V” [ ., . ]. 

Takim sposobem w Recklinghausen-Suderwich obecny jest kult św. Józefa, ale i prymat władzy papieskiej. W dolnej części witraża, na środku, papieska dominacja została jeszcze dodatkowo podkreślona. Tu centralną postacią jest Pius IX (ur. 1792, zm. 1878), który podczas I Soboru Watykańskiego ustanowił dogmat o nieomylności papieskiej. W lewej ręce trzyma on dokument z napisem „Decretum 7. Juli 1871” (Decretum 7 lipca 1871). W owym dekrecie papież donosi o powszechnym strachu przed wybuchem wojny francusko-niemieckiej (rozpoczęła się w 1870 r.), który wpłynął na ogromny wzrost kultu św. Józefa. W związku z tym również ojcowie soborowi domagali się od papieża, aby – móc „odpędzić wszelkie zło w tych czasach pełnych rozpaczy” – skuteczniej modlił się o łaskę Bożą za wstawiennictwem św. Józefa, nadając mu tytuł Patronus Ecclesiae. Ich żądanie zostało spełnione – 8 grudnia 1870 roku papież ogłosił ojca zastępczego Jezusa patronem całego Kościoła katolickiego. 

Wybór kilku postaci świętych przedstawionych w dolnych częściach witraży prezbiterium wyraźnie odnosi się do Zagłębia Ruhry. Jest tu na przykład św. Barbara jako patronka górnictwa czy też św. Elżbieta, patronka dzieł miłosierdzia [ . ]. Stanisław Kostka jest przedstawiony po środku prawego witraża prezbiterium. Towarzyszą mu – z prawej strony słynny teolog Tomasz z Akwinu, z lewej – młody męczennik Tarsycjusz, który według popularnej legendy w czasach starożytnych prześladowań chrześcijan przemycał Komunię Świętą do swoich więzionych w lochach współwyznawców [ . ]. W lewej ręce Stanisław trzyma laskę pielgrzyma z muszlą św. Jakuba, nawiązującą do jego pieszej wędrówki z Wiednia do Rzymu. Na prawym ramieniu trzyma Dzieciątko Jezus, trzymające prawą ręką małą kulę ziemską – symbol jego uniwersalnej władzy nad światem. Takie przedstawienie ma przypominać objawienie maryjne, które polski uczeń przeżył w Wiedniu przechodząc wysoką gorączkę: podczas mistycznej wizji ukazała mu się Matka Boża, która składa na jego ręce swojego syna.