Stanisław Kostka w Recklinghausen-Suderwich. Polski święty na witrażu w kościele św. Jana

Podsumowanie
 

W czasach katolickiej kontrreformacji zmarły za młodu nowicjusz jezuicki Stanisław Kostka był, dzięki swojej głębokiej i bezkompromisowej miłości do Jezusa i Jego Matki Maryi, ideałem świętego. Poza tym, jego wsparcie dla wojsk ojczystych po śmierci, z zaświatów (w katolickim mniemaniu) kwalifikowało go na ważnego patrona Polski. Również w okresie industrializacji, jego postać odegrała istotną rolę polityczną dla narodowej integracji, albowiem po trzech rozbiorach państwo polskie nie istniało od 1795 do 1918 roku.

Kult św. Stanisława był rozpowszechniany na całym świecie przez polskich emigrantów od końca XIX wieku. Również w regionie górniczym Nadrenii i Westfalii znalazł on swoje stałe miejsce. Tu z pewnością pomógł fakt, że legendarną wizję jezuickiego nowicjusza można było powiązać z kultem św. Barbary jako patronki górnictwa. 

W tamtych czasach kult św. Stanisława Kostki w Zagłębiu Ruhry przypadł na okres napięć politycznych o charakterze religijnym, społecznym i narodowościowym. W tym kontekście należy interpretować koncepcję ikonograficzną witraży w kościele w Suderwich, przy czym punktem wyjścia jest tu środkowy witraż poświęcony Józefowi, przedstawiający ojca zastępczego Jezusa jako Ecclesiae Patronus. Z kolei uwzględnienie Piusa IX wyraźnie wskazuje na podporządkowanie Kościoła katolickiego w Niemczech władzy papieskiej. W zdominowanych przez protestantyzm Prusach taki „ultramontanizm” traktowano z nieufnością jako przejaw braku lojalności wobec ojczyzny. 

O tym, że tematem witraża jest kult św. Józefa w Suderwich, świadczą pokazane na nim obiekty – budynek wiejskiego kościoła oraz szyb kopalni „König Ludwig IV/V”. Cieśla z Nazaretu jest tu jednocześnie patronem miejscowych górników i osób pracujących na roli. Dwa udokumentowane stowarzyszenia w Suderwich świadczą o tym, że tutejsi polscy górnicy i ich żony oddawali cześć ojcu zastępczemu Jezusa.

U schyłku Cesarstwa Niemieckiego polscy obywatele i obywatelki nie cieszyli się zaufaniem władz pruskich, i to nie tylko z uwagi na ich katolickie wyznanie. Podejrzenia budziła przede wszystkim ich tożsamość narodowa. Mimo pewnych napięć i różnic między niemieckimi i polskimi osobami wyznania katolickiego, wspólny kult świętych typowych dla Zagłębia Ruhry (św. Józefa, jak i św. Barbary) oraz zaangażowane poparcie dla ultramontanizmu łączyły ich w podejściu do protestanckiego charakteru państwa pruskiego. 

Na koniec, niejako w uzupełnieniu do kultu św. Józefa, przyjrzyjmy się jeszcze raz witrażowi poświęconemu św. Stanisławowi. Wprawdzie brak pisemnego dowodu na to, że witraż został bezpośrednio sfinansowany przez polskiego fundatora, to jednak stanowi on świadectwo ultramontańsko-katolickiej pobożności i polskiej tożsamości narodowej w przedstawionych powyżej warunkach napięć politycznych. Ogólnie rzecz biorąc, cykl witraży w Suderwich zasługuje na nasze uznanie jako imponujący dokument odzwierciedlający bogatą i różnorodną historię Zagłębia Ruhry – także w odniesieniu do „Ruhrpolen”.

Thomas Parent, maj 2024 r.