Tadeusz Nowakowski

Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.
Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

Tadeusz Nowakowski urodził się 8 listopada 1917 w Olsztynie, jako syn Stanisława i Emilii z Górków. Ojciec przyszłego pisarza był historykiem, dziennikarzem i polskim działaczem niepodległościowym na Warmii. W 1920 roku, gdy w wyniku plebiscytu ziemię warmińską przyznano Niemcom, rodzina zmuszona była opuścić Olsztyn i przeniosła się do świeżo włączonej do odrodzonej Polski Bydgoszczy, gdzie Stanisław Nowakowski otrzymał posadę redaktora miejscowej gazety – „Dziennika Bydgoskiego”. Dzieciństwo i młodość Tadeusz spędził więc w Bydgoszczy, którą do końca życia uznawał za swoje miasto rodzinne, „małą ojczyznę”. Tu ukończył szkołę powszechną i zdał maturę w humanistycznym Państwowym Gimnazjum im. Marszałka Śmigłego-Rydza. W szkole średniej redagował gazetkę uczniowską „Ogniwa”, gdzie zamieszczał młodzieńcze próby literackie, ponadto pisywał wiersze i felietony do „Dziennika Bydgoskiego”, współpracował także z nowo otwartym bydgoskim studiem Polskiego Radia jako redaktor audycji harcerskiej. W 1936 roku rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas Uniwersytet Józefa Piłsudskiego).

Po wybuchu wojny wziął udział w obronie Warszawy w ramach Ochotniczej Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, zorganizowanej przez Polską Partię Socjalistyczną formacji obrony cywilnej. Przydziału mobilizacyjnego nie miał – jako cukrzyk z wadą wzroku uznany był za niezdolnego do służby wojskowej. Pod koniec 1939 roku dotarł do Włocławka, dokąd przeniosła się jego matka i rodzeństwo po aresztowaniu ojca w Bydgoszczy i zesłaniu go do obozu koncentracyjnego (Stanisław Nowakowski zginął w Dachau w r. 1942).

W grudniu 1940 r. Tadeusz Nowakowski został aresztowany przez włocławskie gestapo pod zarzutem kolportowania ulotek i redagowania konspiracyjnej gazetki. Był sądzony przez doraźny „Sąd Ludowy” i skazany na karę śmierci za działanie na rzecz „oderwania Wielkopolski od Trzeciej Rzeszy”. Podsądny, znakomicie władający językiem niemieckim, zgłosił jednak skargę formalną, zwracając uwagę, że przydzieleni mu z urzędu obrońcy – miejscowi volksdeutsche – znają niemiecki jedynie biernie, w stopniu uniemożliwiającym im sprawowanie funkcji obrończych. Sąd uznał tę skargę i „ułaskawił” Nowakowskiego, zamieniając karę śmierci na 30 lat pobytu w obozie koncentracyjnym.

Do końca wojny skazany przebywał w więzieniach i kacetach, we Włocławku, Inowrocławiu, Bautzen, Zwickau, Dreźnie, Elsnig-Vogelgesang, wreszcie w Salzwedel, gdzie doczekał wyzwolenia przez armię amerykańską. Jako wyzwoleniec trafił do obozu dipisów (displaced persons) w Haren (Ems) w Emslandzie, mieście przezwanym wtedy „Maczkowem” od nazwiska gen. Stanisława Maczka, dowódcy I polskiej dywizji pancernej, która wyzwalała to miasto i sprawowała w nim władzę okupacyjną. W obozie pracował Nowakowski jako nauczyciel w polskim liceum. Rozwijał także twórczość literacką – tu powstały pierwsze fragmenty jego najważniejszej powieści oraz wiersze i opowiadania, które przesyłał do polskiego literackiego tygodnika „Wiadomości” reaktywowanego z początkiem 1946 roku w Londynie. Po zakończonych sukcesem staraniach o możliwość wyjazdu z Niemiec, gdzie życie w roli DP nie było łatwe i co ważniejsze nie rysowało pomyślnych perspektyw na przyszłość, jesienią 1946 Nowakowski udał się do Włoch, gdzie dołączył do II Korpusu Polskiego, który zakończył tam swój szlak bojowy i oczekiwał na przesiedlenie do Wielkiej Brytanii, gdzie miała nastąpić jego stopniowa demobilizacja. Korpus gen. Andersa – już jako Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia – sprowadzony został do Wielkiej Brytanii w roku następnym. 

Mediathek
  • Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

    Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

    ok. 1950 r.
  • Tadeusz Nowakowski przeprowadza wywiad dla Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa, 1957 r.

    Tadeusz Nowakowski przeprowadza wywiad dla Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa, 1957 r.

    Tadeusz Nowakowski przeprowadza wywiad dla Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa, 1957 r.
  • Tadeusz Nowakowski w rozmowie z Witoldem Gombrowiczem w Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa w Monachium, 1963 r.

    Tadeusz Nowakowski w rozmowie z Witoldem Gombrowiczem

    Tadeusz Nowakowski w rozmowie z Witoldem Gombrowiczem w Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa w Monachium, 1963 r.
  • Tadeusz Nowakowski (po prawej) na posiedzeniu w Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa w Monachium. Od lewej: Lechosław Gawlikowski, Jeremi Sadowski, Zygmunt Michałowski, Józef Ptaczek.

    Tadeusz Nowakowski (po prawej) na posiedzeniu w Rozgłośni Polskiej Radia Wola Europa w Monachium.

    Od lewej: Lechosław Gawlikowski, Jeremi Sadowski, Zygmunt Michałowski, Józef Ptaczek.
  • Tadeusz Nowakowski i Jan Paweł II.

    Tadeusz Nowakowski i Jan Paweł II.

    Tadeusz Nowakowski i Jan Paweł II.
  • Tadeusz Nowakowski z synem Markiem u Jana Pawła II w Watykanie.

    Tadeusz Nowakowski z synem Markiem u Jana Pawła II w Watykanie.

    Tadeusz Nowakowski z synem Markiem u Jana Pawła II w Watykanie.
  • Tadeusz Nowakowski z Prezyentem Rebubliki Federalnej Niemiec, Richardem von Weizsäckerem, 1985 r.

    Tadeusz Nowakowski z Richardem von Weizsäckerem

    Tadeusz Nowakowski z Prezyentem Rebubliki Federalnej Niemiec, Richardem von Weizsäckerem, 1985 r.
  • Tablica pamiątkowa Tadeusza Nowakowskiego w Bydgoszczy.

    Tablica pamiątkowa Tadeusza Nowakowskiego w Bydgoszczy.

    Tablica pamiątkowa Tadeusza Nowakowskiego w Bydgoszczy.
  • Dom urodzenia Tadeusza Nowakowskiego w Badgoszczy przy ul. Podgórnej 15, stan na rok 2015.

    Dom urodzenia Tadeusza Nowakowskiego w Badgoszczy przy ul. Podgórnej 15, stan na rok 2015.

    Dom urodzenia Tadeusza Nowakowskiego w Badgoszczy przy ul. Podgórnej 15, stan na rok 2015.
  • Najgłośniejsza powieść Tadeusza Nowakowskiego, „Obóz wszystkich świętych“,  Paryż 1957.

    Najgłośniejsza powieść Tadeusza Nowakowskiego, „Obóz wszystkich świętych“, Paryż 1957.

    Najgłośniejsza powieść Tadeusza Nowakowskiego, „Obóz wszystkich świętych“, Paryż 1957.
  • Tadeusza Nowakowski, „Obóz wszystkich świętych“, Warszawa 2003. Wstęp, opracowanie i przypisy: Wacław Lewandowski.

    Tadeusza Nowakowski, „Obóz wszystkich świętych“, Warszawa 2003

    Wstęp, opracowanie i przypisy: Wacław Lewandowski.