Tadeusz Nowakowski

Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.
Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

Tadeusz Nowakowski urodził się 8 listopada 1917 w Olsztynie, jako syn Stanisława i Emilii z Górków. Ojciec przyszłego pisarza był historykiem, dziennikarzem i polskim działaczem niepodległościowym na Warmii. W 1920 roku, gdy w wyniku plebiscytu ziemię warmińską przyznano Niemcom, rodzina zmuszona była opuścić Olsztyn i przeniosła się do świeżo włączonej do odrodzonej Polski Bydgoszczy, gdzie Stanisław Nowakowski otrzymał posadę redaktora miejscowej gazety – „Dziennika Bydgoskiego”. Dzieciństwo i młodość Tadeusz spędził więc w Bydgoszczy, którą do końca życia uznawał za swoje miasto rodzinne, „małą ojczyznę”. Tu ukończył szkołę powszechną i zdał maturę w humanistycznym Państwowym Gimnazjum im. Marszałka Śmigłego-Rydza. W szkole średniej redagował gazetkę uczniowską „Ogniwa”, gdzie zamieszczał młodzieńcze próby literackie, ponadto pisywał wiersze i felietony do „Dziennika Bydgoskiego”, współpracował także z nowo otwartym bydgoskim studiem Polskiego Radia jako redaktor audycji harcerskiej. W 1936 roku rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas Uniwersytet Józefa Piłsudskiego).

Po wybuchu wojny wziął udział w obronie Warszawy w ramach Ochotniczej Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, zorganizowanej przez Polską Partię Socjalistyczną formacji obrony cywilnej. Przydziału mobilizacyjnego nie miał – jako cukrzyk z wadą wzroku uznany był za niezdolnego do służby wojskowej. Pod koniec 1939 roku dotarł do Włocławka, dokąd przeniosła się jego matka i rodzeństwo po aresztowaniu ojca w Bydgoszczy i zesłaniu go do obozu koncentracyjnego (Stanisław Nowakowski zginął w Dachau w r. 1942).

W grudniu 1940 r. Tadeusz Nowakowski został aresztowany przez włocławskie gestapo pod zarzutem kolportowania ulotek i redagowania konspiracyjnej gazetki. Był sądzony przez doraźny „Sąd Ludowy” i skazany na karę śmierci za działanie na rzecz „oderwania Wielkopolski od Trzeciej Rzeszy”. Podsądny, znakomicie władający językiem niemieckim, zgłosił jednak skargę formalną, zwracając uwagę, że przydzieleni mu z urzędu obrońcy – miejscowi volksdeutsche – znają niemiecki jedynie biernie, w stopniu uniemożliwiającym im sprawowanie funkcji obrończych. Sąd uznał tę skargę i „ułaskawił” Nowakowskiego, zamieniając karę śmierci na 30 lat pobytu w obozie koncentracyjnym.

Do końca wojny skazany przebywał w więzieniach i kacetach, we Włocławku, Inowrocławiu, Bautzen, Zwickau, Dreźnie, Elsnig-Vogelgesang, wreszcie w Salzwedel, gdzie doczekał wyzwolenia przez armię amerykańską. Jako wyzwoleniec trafił do obozu dipisów (displaced persons) w Haren (Ems) w Emslandzie, mieście przezwanym wtedy „Maczkowem” od nazwiska gen. Stanisława Maczka, dowódcy I polskiej dywizji pancernej, która wyzwalała to miasto i sprawowała w nim władzę okupacyjną. W obozie pracował Nowakowski jako nauczyciel w polskim liceum. Rozwijał także twórczość literacką – tu powstały pierwsze fragmenty jego najważniejszej powieści oraz wiersze i opowiadania, które przesyłał do polskiego literackiego tygodnika „Wiadomości” reaktywowanego z początkiem 1946 roku w Londynie. Po zakończonych sukcesem staraniach o możliwość wyjazdu z Niemiec, gdzie życie w roli DP nie było łatwe i co ważniejsze nie rysowało pomyślnych perspektyw na przyszłość, jesienią 1946 Nowakowski udał się do Włoch, gdzie dołączył do II Korpusu Polskiego, który zakończył tam swój szlak bojowy i oczekiwał na przesiedlenie do Wielkiej Brytanii, gdzie miała nastąpić jego stopniowa demobilizacja. Korpus gen. Andersa – już jako Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia – sprowadzony został do Wielkiej Brytanii w roku następnym. 

Mediathek
  • Tadeusz Nowakowski, ca. 1950

    Tadeusz Nowakowski, ca. 1950

    ca. 1950
  • Tadeusz Nowakowski beim Interview für den Polnischen Sender des Radios Free Europe, 1957.

    Tadeusz Nowakowski beim Interview

    Tadeusz Nowakowski beim Interview für den Polnischen Sender des Radios Free Europe, 1957.
  • Tadeusz Nowakowski im Gespräch mit Witold Gombrowicz im Studio des Radio Free Europe in München, 1963.

    Tadeusz Nowakowski im Gespräch mit Witold Gombrowicz

    im Studio des Radio Free Europe in München, 1963.
  • Tadeusz Nowakowski (rechts) bei der Besprechung im Studio des Radio Free Europe in München. Von links: Lechosław Gawlikowski, Jeremi Sadowski, Zygmunt Michałowski, Józef Ptaczek.

    Tadeusz Nowakowski bei der Besprechung im Studio

    Von links: Lechosław Gawlikowski, Jeremi Sadowski, Zygmunt Michałowski, Józef Ptaczek.
  • Tadeusz Nowakowski und Johannes Paul II.

    Tadeusz Nowakowski und Johannes Paul II.

    Tadeusz Nowakowski und Johannes Paul II.
  • Tadeusz Nowakowski mit Sohn Marek bei Johannes Paul II in Vatikan.

    Tadeusz Nowakowski mit Sohn Marek bei Johannes Paul II in Vatikan.

    Tadeusz Nowakowski mit Sohn Marek bei Johannes Paul II in Vatikan.
  • Tadeusz Nowakowski mit Richard von Weizsäcker, dem Bundespräsidenten der Bundesrepublik Deutschland, 1985.

    Tadeusz Nowakowski mit Richard von Weizsäcker

    Tadeusz Nowakowski mit Richard von Weizsäcker, dem Bundespräsidenten der Bundesrepublik Deutschland, 1985.
  • Ehrentafel für Tadeusz Nowakowski in Bydgoszcz / Polen.

    Ehrentafel für Tadeusz Nowakowski

    Ehrentafel für Tadeusz Nowakowski in Bydgoszcz / Polen.
  • Das Geburtshaus von Tadeusz Nowakowski in Bydgoszcz, Podgórna Straße 15, Zustand 2015.

    Das Geburtshaus von Tadeusz Nowakowski, Zustand 2015.

    Das Geburtshaus von Tadeusz Nowakowski in Bydgoszcz, Podgórna Straße 15, Zustand 2015.
  • Der bekannteste Roman von Tadeusz Nowakowski „Obóz wszystkich świętych“ (deutsch: Polonaise Allerheiligen,1964), Paris 1957.

    Der bekannteste Roman von Tadeusz Nowakowski „Obóz wszystkich świętych“

    Der bekannteste Roman von Tadeusz Nowakowski „Obóz wszystkich świętych“ (deutsch: Polonaise Allerheiligen,1964), Paris 1957.
  • Tadeusz Nowakowski „Obóz wszystkich świętych“, kritische Ausgabe, Warschau 2003. Vorwort, Bearbeitung und Anmerkungen: Wacław Lewandowski.

    Tadeusz Nowakowski „Obóz wszystkich świętych“, kritische Ausgabe, Warschau 2003.

    Vorwort, Bearbeitung und Anmerkungen: Wacław Lewandowski.