Wojciech i Elżbieta. Polski obraz ołtarzowy w Herne-Röhlinghausen w Zagłębiu Ruhry

„Ruhrpolen” w Röhlinghausen
 

Polski kult świętego Wojciecha trafił do Zagłębia Ruhry za sprawą napływu Polek i Polaków w okresie Cesarstwa Niemieckiego (1871–1918). Wymowny przykład tego zjawiska można znaleźć w Röhlinghausen – miejscowości na północny zachód od Bochum, która w 1926 stała się częścią gminy Wanne-Eickel (tym samym od 1975 roku należy do Herne). 

W okresie rewolucji przemysłowej Röhlinghausen przeżywało gwałtowny rozwój gospodarczy. W 1806 roku miejscowość liczyła 117, w 1830 roku już 224 mieszkańców. Po wydrążeniu pierwszych szybów górniczych rosnące zapotrzebowanie na siłę roboczą w kopalniach węgla kamiennego powodowało ogromny przyrost ludności od 1870 roku (995 osób). Większość imigrantów i imigrantek posiadała narodowość polską. Według spisu ludności dnia 1 stycznia 1906 roku region zamieszkiwało 11 733 osób, w tym 4 731 Polek i Polaków oraz 1 334 Mazurów i Mazurek. W skład załóg kopalń „Pluto-Thies” i „Königsgrube” wchodziło wielu Polaków. W niektórych osiedlach górniczych mieszkały prawie wyłącznie rodziny osób zwanych „Ruhrpolen” (Polacy z Zagłębia Ruhry). Zachodnią część ulicy Plutostraße nazywano potocznie „Polnischer Querschlag” („polski przekop”). 

W czasie przedindustrialnym grupka katolików mieszkających w Röhlinghausen znajdowała się pod opieką parafii maryjnej w Eickel. Silny napływ migrantów przyczynił się do powstania własnej lokalnej parafii w 1898 roku. Przy ówczesnej Moltkestraße wzniesiono skromny kościół tymczasowy pod wezwaniem św. Barbary, patronki górników, który szybko przestał odpowiadać istniejącym potrzebom. Dlatego w latach 1909–1912 został wybudowany nowy, bardzo okazały kościół w stylu neogotyckim (architektem był Herman Wielers z Wattenscheid). Patronką kościoła została ponownie św. Barbara. 

Na początku XX w. od 20 do 35 procent członków gremiów parafialnych – Zarządu Parafii i Rady Para­fialnej – było narodowości polskiej. Powstające stowarzyszenia kościelne były adresowane bezpośrednio do osób wyznania katolickiego z kręgu „Ruhrpolen”. W Röhlinghausen działało m.in. Stowarzyszenie św. Wojciecha (St.-Adalbert-Verein), w 1908 roku liczące 370 członków i istniejące co najmniej do 1935 roku. Z akt stowarzyszenia wynika, że w 1910 roku nastąpiło poświęcenie jego sztandaru, a w 1912 roku odbył się rodzinny wieczór pamięci księdza Piotra Skargi (ur. 1536, zm. 1612) – wybitnej postaci katolickiej kontrreformacji w Polsce.

Napis na pieczęci odbitej na pocztówce z lat 1912–1920 przedstawiającej grupę odświętnie ubranych osób przed głównym portalem kościoła św. Barbary dowodzi, że w Röhlinghausen istniał również Katolicki Związek Kobiet, choć na pocztówce widać zaledwie kilka kobiet. Wielu mężczyzn na zdjęciu to górnicy w mundurach galowych, nakrycia głowy innych świadczą o ich przynależności do jednego z polskich stowarzyszeń narodowych. Liczne sztandary i chorągwie podkreślają uroczysty charakter spotkania. Napis ołówkiem na rewersie pocztówki (N.M.P., uroczystości Mariackie) świadczy o tym, że fotografia na awersie przedstawia uczestników polskiego święta maryjnego.

W wielu miejscowościach Zagłębiu Ruhry udokumentowano, że polscy parafianie przekazywali na budowę świątyni datki pieniężne lub polskie stowarzyszenia ofiarowały wyposażenie do swoich kościołów – np. krzyż misyjny (w Recklinghausen-Hochlarmark), konfesjonał (w Oberhausen-Osterfeld) czy ołtarz św. Józefa (w Dortmund-Eving). W przypadku kościoła w Röhlinghausen brak pisemnego dowodu na tego typu zaangażowanie, aczkolwiek obraz z wizerunkiem św. Wojciechem w ołtarzu głównym kościoła św. Barbary każe przypuszczać, że wśród jego fundatorów znalazło się także Stowarzyszenie św. Wojciecha.