Polskie groby na cmentarzu Am Perlacher Forst w Monachium

Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium, 2018.

Info

Monachijski cmentarz am Perlacher Forst jest nekropolią, na której odnajdziemy niemało polskich mogił. Niedawno media zwróciły na niego uwagę z racji wizyty premiera Polski, Mateusza Morawieckiego. Polityk, goszczący w Monachium na prestiżowej międzynarodowej konferencji, odwiedził cmentarz i złożył dwa wieńce. Pierwszy przed pomnikiem zmarłych robotników przymusowych wielu narodowości, w tym Polaków, a drugi na grobie polskich żołnierzy z jednostki nazywanej Brygadą Świętokrzyską. Złożenie wieńca w tym ostatnim miejscu wywołało w Polsce spore kontrowersje z powodu zarzutów o kolaborację, które historycy wysuwają pod jej adresem. Na tym samym cmentarzu spoczywają także polskie ofiary nazistowskich mordów sądowych, które stracono na gilotynie w pobliskim więzieniu Stadelheim. 

Położenie w atlasie miejsc pamięci

Cmentarz i jego historia


Z związku ze stałym wzrostem ludności Monachium pod koniec lat 20. XX wieku zaczęło brakować miejsc na istniejących cmentarzach. Jeden z nich, cmentarz wschodni już w 1929 roku był przepełniony. Na nową nekropolię wybrano działkę przy ulicy Schwanseestrasse o powierzchni 100 ha. Miała pomieścić do 100 tys. grobów. W pobliżu leżało więzienie Stadelheim. Jednak między należącymi do niego budynkami a terenem nowego cmentarza istniał wtedy szeroki pas ziemi, co przekonało ostatecznie planistów do tej właśnie lokalizacji. Realizację projektu powierzono miejskiemu radcy budowlanemu Hermanowi Leitenstorferowi. Cmentarz miał być w założeniu największym i najładniejszym w Monachium. W centrum cmentarza wybudowano kaplicę. Od niej odchodziły promieniście alejki, obramowane żywopłotami. Na obrzeżach posadzono także drzewa. Integrowały one założenie z pobliskim lasem, od którego zaczerpnięto nazwę nowej nekropolii.

Cmentarz otwarto 1 lutego 1931 roku, choć założenie nie było jeszcze w pełni zrealizowane. Kaplica miała powstać dopiero dwa lata później. Początkowo chowano na cmentarzu robotników i biedotę miejską. Otwarcie cmentarza zbiegło się z przejęciem władzy przez nazistów i rozpoczęciem politycznych represji. W sąsiednim więzieniu Stadelheim do 1945 r. wykonano wyroki śmierci na ponad 1200 osobach (do dzisiaj dokładna liczba nie jest znana). Część straconych osób pochowano w anonimowych masowych grobach. Nic nie miało przypominać o nich. Ciała części ofiar przekazywano do instytutów anatomicznych.

 

Stadelheim


Więzienie Stadelheim powstało jeszcze pod koniec XIX wieku. Od 1942 roku było jednym z centralnych miejsc straceń Trybunału Ludowego (wyroki wykonywano dotąd w Berlinie Ploetzensee, jednak z powodu wzrostu liczby skazanych na najwyższy wymiar kary, jej wykonywanie postanowiono zdecentralizować). Więzienie Stadelheim obejmowało południowo-wschodnie Niemcy oraz część terenów okupowanych. Pod koniec II wojny na cmentarz trafiło ponad 4 tys. urn z prochami, głównie ofiar obozu koncentracyjnego w Dachau. Na początku stycznia cmentarz uległ częściowemu zniszczeniu wskutek nalotu bombowego na miasto. Pierwotny promienisty układ został zmieniony także przez rozbudowę więzienia w latach 50. XX w. 

 

Gaje honorowe i miejsca pamięci 


Po II wojnie światowej postanowiono odbudować cmentarz, a w miejscach pochówku ofiar III Rzeszy stworzyć gaje honorowe (Ehrenhain) oraz miejsca pamięci. Dla nadania nowego znaczenia nekropolii ważnym okazało się sąsiedztwo więzienia Stadelheim. Wśród straconych w nim byli także członkowie antynazistowskiej grupy opozycyjnej „Biała Róża“, których także pochowano na tym cmentarzu.

 

Ofiary obozu koncentracyjnego Dachau


W pierwszym gaju honorowym (Ehrenhain) utworzonym w 1950 roku decyzją rady miejskiej złożono urny ofiar obozu koncentracyjnego Dachau. Po spaleniu ciał w krematorium obozowym, urny grzebano na różnych cmentarzach monachijskich. Wśród zmarłych więźniów byli Niemcy, Austriacy, Czesi, Polacy, a także obywatele ZSRR, Francji i Holandii. Stworzono 44 pola, w których umieszczono po 96 urn. Każde pole oznaczono pamiątkowym kamieniem. W centrum zbudowano fontannę, ozdobioną mozaikami i kamieniem nadziei. Gaj obsadzono lipami, które symbolizują praworządność, miłość, pokój i ojczyznę. Na umieszczonym przy wejściu kamieniu podano liczbę 4092 ofiar. 

 

Zabici w więzieniu


Cztery lata później, w 1954 roku, stworzono drugi gaj. Złożono w nim ciała 93 zabitych w więzieniu Stadelheim, których wcześniej pochowano w różnych miejscach na cmentarzu. Na kamieniu odsłoniętym w 1996 roku umieszczono nazwiska wszystkich ofiar. Pochowano tam m.in. robotnika przymusowego, Henryka Pecaka, którego skazano za słuchanie wiadomości BBC w języku polskim. Innym skazanym był Jan Hebda, który wraz z dwoma innym Polakami uciekł, by dotrzeć do polskiego wojska. Mimo iż udało im się przekroczyć granicę szwajcarską, zostali aresztowani i przekazani niemieckim władzom. Wyrok wykonano w 1943 roku. W tym samym czasie został stracony Waldemar Schidhabel, Polak niemieckiego pochodzenia, który został oskarżony o „zdradę stanu“.

 

Ofiary pracy przymusowej


W 1960 roku powstało także miejsce spoczynku robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz byłych więźniów obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“). Pochowano w nim 1192 osoby z 12 krajów, które zmarły w latach 1942-1946. Po obywatelach byłego ZSRR, Polacy stanowili wśród nich największą grupę (274 osoby). Ponadto pochowano tu obywateli Bułgarii, Rumunii, Węgier, Grecji, Turcji, Francji, Belgii i Holandii. W centrum postawiono pomnik, a w trawie umieszczono kamienne tablice z nazwiskami zmarłych. Całość obsadzono brzozami, które symbolizują życie i zmartwychwstanie.

 
Polscy żołnierze


W sąsiedztwie tego miejsca w 1998 roku przeniesiono z krypt monachijskiego Cmentarza Zachodniego trumny 9 polskich żołnierzy zmarłych po wojnie, m.in. członków Brygady Świętokrzyskiej. Spoczęli oni w stworzonej w tym celu oddzielnej kwaterze. W uroczystościach wzięli udział przedstawiciele konsulatu oraz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Na granitowej płycie zwieńczonej orłem widnieje napis: Tu spoczywają polscy żołnierze zmarli w drodze do Ojczyzny. Cześć Ich pamięci.

 

Krzysztof Ruchniewicz

 

Literatura:

Irene Stuiber, Hingerichtet in München-Stadelheim. Opfer nationalsozialistischer Verfolgung auf dem Friedhof am Perlacher Forst, Kulturreferat der Landeshauptstadt München, 2004;

Internet:

Friedhof Perlacher Forst, „Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie” (ostatni dostęp: 13.03.2018). Tam też wykaz nazwisk polskich żołnierzy, plan cmentarza. (url: http://polskiegroby.pl/s/cmentarz.php?osobaok=13096&cmentarzok=455)

 

Mediateka

Ilustracje

udział

Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Cmentarz widok ogólny, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Groby rodzeństwa Scholl na Cmentarzu Am Perlacher Forst
Groby rodzeństwa Scholl na Cmentarzu Am Perlacher Forst
Groby rodzeństwa Scholl, Sophie i Hansa, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na Cmentarzu Am Perlacher Forst
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na Cmentarzu Am Perlacher Forst
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Kamień pamiątkowy informujący o pochowanych ofiarach KL Dachau
Kamień pamiątkowy informujący o pochowanych ofiarach KL Dachau
Kamień pamiątkowy informujący o pochowanych ofiarach KL Dachau na Cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Pomnik upamiętniający zmarłych robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz byłych więźniów obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“)
Pomnik na Cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Pomnik upamiętniający zmarłych robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz byłych więźniów obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“)
Granitowa płyta upamiętniająca pochowanych polskich żołnierzy zwieńczona orłem, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Pomnik polskich żołnierzy zwieńczona orłem, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Granitowa płyta upamiętniająca pochowanych polskich żołnierzy zwieńczona orłem, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na więzienie Stadelheim przy Cmentarzu Perlacher Forst
Widok na więzienie Stadelheim
Widok na więzienie Stadelheim przy Cmentarzu Perlacher Forst
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Widok ogólny, po prawej stronie kaplica. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok ogólny, po prawej stronie kaplica
Widok ogólny, po prawej stronie kaplica. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na kaplicę. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na kaplicę
Widok na kaplicę. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Wolnostojący pomnik. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Wolnostojący pomnik
Wolnostojący pomnik. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na kaplicę. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na kaplicę
Widok na kaplicę. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Groby członków Weisse Rose, rodzeństwa Scholl, Sophie i Hansa oraz Christopha Propbsta na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Groby członków Weisse Rose
Groby członków Weisse Rose, rodzeństwa Scholl, Sophie i Hansa oraz Christopha Propbsta na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Na kamieniu odsłoniętym w 1996 roku umieszczono nazwiska wszystkich ofiar. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Na kamieniu odsłoniętym w 1996 roku umieszczono nazwiska wszystkich ofiar. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Nazwiska 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Nazwiska 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim
Nazwiska 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarzu Am Perlacher Forst
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau na cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau. Kamień pamiątkowy. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau
Miejsce pochówku ofiar obozu KL Dachau. Kamień pamiątkowy. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Imienna płyta jednego ze zmarłych w pobliżu pomnika robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“). Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Imienna płyta jednego ze zmarłych w pobliżu pomnika robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“)
Imienna płyta jednego ze zmarłych w pobliżu pomnika robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“). Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Gedenksteine mit den Namen der Ermordeten am Denkmal für Zwangsarbeiter, Kriegsgefangene und ehemaligen KZ-Insassen (Displaced Persons). Friedhof Am Perlacher Forst, München.
Gedenksteine mit den Namen der Ermordeten
Gedenksteine mit den Namen der Ermordeten am Denkmal für Zwangsarbeiter, Kriegsgefangene und ehemaligen KZ-Insassen (Displaced Persons). Friedhof Am Perlacher Forst, München.
Pomnik robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“) na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Pomnik robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“)
Pomnik robotników przymusowych, jeńcow wojennych oraz byłych obozów koncentracyjnych („Displaced Persons“) na cmentarzu Am Perlacher Forst, Monachium
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy zwieńczona orłem. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy zwieńczona orłem
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy zwieńczona orłem. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy. W tle ich groby. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy
Granitowa płyta upamiętniająca polskich żołnierzy. W tle ich groby. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku polskich żołnierzy. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku polskich żołnierzy
Miejsce pochówku polskich żołnierzy. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Widok ogólny. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim
Miejsce pochówku 96 osób zabitych w więzieniu Stadelheim. Widok ogólny. Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
 Widok na kaplicę, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium
Widok na kaplicę
Widok na kaplicę, Cmentarz Am Perlacher Forst, Monachium