Jan Łukasiewicz

Jan Łukasiewicz

To niezwykłe, że w nazistowskich Niemczech były polski minister oświaty i dwukrotny rektor Uniwersytetu Warszawskiego otrzymuje w 1938 r. tytuł doktora honoris causa, a wiosną 1936 r. wykłada na Uniwersytecie w Münster, gdzie później dzięki pomocy zaprzyjaźnionych niemieckich matematyków uda mu się przeżyć ostatni rok wojny.

Jan Leopold Łukasiewicz urodził się 21 grudnia 1878 r. we Lwowie, wówczas stolicy austriackiej prowincji, Galicji. Mimo że jego ojciec Paweł był oficerem armii austriackiej, a matka, Leopoldyna, córką urzędnika austriackiego, w domu rodzinnym mówiono wyłącznie po polsku. W 1887 r., po ukończeniu gimnazjum humanistycznego Jan Łukasiewicz rozpoczął studia prawnicze, następnie matematyczne i filozoficzne. W 1902 r. obronił doktorat z filozofii u Kazimierza Twardowskiego ze szczególnym wyróżnieniem „sub auspiciis Imperatoris” (pod szczególną opieką cesarza Franciszka Józefa I) i otrzymał od cesarza diamentowy pierścień doktorski. W kolejnych latach (1902-1906) kontynuował studia filozoficzne zagranicą, w Berlinie i Lowanium. Habilitował się w 1906 r. we Lwowie, gdzie pracował na uniwersytecie najpierw jako wykładowca, a od 1911 r. jako profesor nadzwyczajny.

W 1915 r. został powołany na Uniwersytet Warszawski, który władze pruskie i austrowęgierskie ponownie otworzyły. W roku 1918 mianowano go szefem Sekcji Szkolnictwa Wyższego w polskim Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Między styczniem a grudniem 1919 roku sprawował urząd ministra (w tym samym resorcie) w rządzie Ignacego Paderewskiego. Od 1920 r. do napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę, 1 września 1939 r., Łukasiewicz pracował jako profesor logiki i filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. W tym czasie dwukrotnie piastował godność rektora Uniwersytetu Warszawskiego (1922/23 oraz 1931/32). Łukasiewicz razem ze Stanisławem Leśniewskim należał do wybitnych umysłów szkoły lwowsko-warszawskiej, tj. liczącego się na świecie polskiego ośrodka myśli filozoficznej i logicznej, do którego należeli tak znamienici naukowcy jak Alfred Tarski i Andrzej Mostowski. Uczniami profesora byli zaś: Mordechaj Wajsberg, Zygmunt Kobrzyński, Stanisław Jaśkowski, Bolesław Sobociński, Jerzy Słupecki oraz Józef Maria Bocheński.

Silna przyjaźń łączyła Łukasiewicza z niemieckim teologiem i matematykiem z Uniwersytetu w Münster, Heinrichem Scholzem (1884-1956), kierownikiem pierwszej katedry logiki matematycznej w Niemczech. Ożywiona wymiana naukowa między nimi zaowocowała gościnnymi wykładami na uniwersytetach w Warszawie i Münster oraz wspólnymi projektami badawczymi. W lutym 1936 r. Łukasiewicz na zaproszenie Wydziału Filozoficzno-Przyrodniczego wygłosił na Uniwersytecie w Münster cztery gościnne wykłady, które odbiły się szerokim echem. 20 grudnia 1938 r., w okresie zaostrzającego się konfliktu między Polską a Niemcami, Wydział Filozoficzny Uniwersytetu w Münster przyznał Janowi Łukasiewiczowi tytuł doktora honoris causa w uznaniu jego zasług na polu krzewienia logiki matematycznej w Niemczech oraz propagowania nauki matematyka Gottloba Frege. Uroczystego wręczenia dyplomu w Ambasadzie Niemiec w Warszawie dokonał niemiecki ambasador, Adolf von Moltke. W uroczystości oprócz rektora Uniwersytetu Warszawskiego oraz licznych przedstawicieli świata nauki i polityki udział wzięli Adolf Kratzer, dziekan Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Münster i Heinrich Scholz.

Podczas bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 r. mieszkanie Łukasiewiczów uległo całkowitemu zniszczeniu, a cały księgozbiór, korespondencja i rękopisy spłonęły. Profesor z żoną, Reginą Barwińską, zamieszkał tymczasowo w bursie akademickiej. Ponieważ okupant zamknął Uniwersytet, Łukasiewicz znalazł się w krytycznej sytuacji finansowej. Dzięki wstawiennictwu m.in. Scholza i Jürgena von Kempinskiego, niemieckiego filozofa, Łukasiewicz otrzymał pracę jako tłumacz w warszawskim Archiwum Miejskim. Scholz za pośrednictwem Czerwonego Krzyża wspierał go także finansowo. Inną możliwość pracy, w zdobycie której również zaangażował się Scholz, Łukasiewicz odrzucił z powodów politycznych. Chodziło o zatrudnienie w „Instytucie Niemieckich Prac na Wschodzie”. Przez cały czas profesor nauczał na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

Mediathek
  • Zawiadomienie o wykładzie Łukasiewicza na Uniwersytecie w Münster

    Plakat

    Zawiadomienie o wykładzie Łukasiewicza na Uniwersytecie w Münster
  • Wręczenie tytułu doktora honoris causa Uniwerstytetu w Münster Janowi Łukasiewiczowi w siedzibie Ambasady Niemiec w Warszawie 20 grudnia 1938 r. Od lewej: Jan Łukasiewicz, Adolf Kratzer, Hans Adolf von Moltke, Heinrich Scholz

    Wręczenie

    Wręczenie tytułu doktora honoris causa Uniwerstytetu w Münster Janowi Łukasiewiczowi w siedzibie Ambasady Niemiec w Warszawie 20 grudnia 1938 r.
  • Wręczenie tytułu doktora honoris causa Uniwerstytetu w Münster Janowi Łukasiewiczowi w siedzibie Ambasady Niemiec w Warszawie 20 grudnia 1938 r. Pierwszy rząd: po lewej Heinrich Scholz, w środku Jan Łukasiewicz, obok jego żona Regina Barwińska, za nią Hans Adolf von Moltke, drugi rząd, czwarty od prawej - Adolf Kratzer

    Wręczenie tytułu doktora honoris causa

    Pierwszy rząd: po lewej Heinrich Scholz, w środku Jan Łukasiewicz, obok jego żona Regina Barwińska, za nią Hans Adolf von Moltke, drugi rząd, czwarty od prawej - Adolf Kratzer
  • Dyplom przyznania tytułu doktora honoris causa Janowi Łukasiewiczowi wystawiony 1 listopada 1938 r.

    Dyplom

    Dyplom przyznania tytułu doktora honoris causa Janowi Łukasiewiczowi wystawiony 1 listopada 1938 r.
  • Audiodatei

    Jan Łukasiewicz - Hörspiel von "COSMO Radio po polsku"

    In Zusammenarbeit mit "COSMO Radio po polsku" präsentieren wir Hörspiele zu ausgewählten Themen unseres Portals.