Jeremiasz Falck

Wyszydzenie i cierniem ukoronowanie Chrystusa, ok. 1645, miedzioryt, 57,1 x 42,6 cm. Rycina wykonana na podstawie obrazu Antona van Dycka (1599-1641), wydana przez Hermana Weyena w Paryżu.
Wyszydzenie i cierniem ukoronowanie Chrystusa, ok. 1645, miedzioryt, 57,1 x 42,6 cm. Rycina wykonana na podstawie obrazu Antona van Dycka (1599-1641), wydana przez Hermana Weyena w Paryżu. Sygn. pod kompozycją: Ant. van Dijck pinxit, J. Falck fecit, Herma

Zdaniem Juliusa C. Blocka, Radnego Miejskiego w Gdańsku i autora wydanego tamże w roku 1890 i do dziś miarodajnego wykazu prac artysty, Jeremiasz Falck „urodzony w niemieckim mieście, był niemieckim artystą. […] Jednak wyłączną zasługą naszych wschodnich sąsiadów, Polaków, jest odnalezienie dzieł Falcka dzięki kontynuowanym z wielkim zapałem badaniom oraz przekazywanie o tym wiadomości. I to może być powodem, o czym już wspomniano, że Falck był przez nich uważany za polskiego artystę. Niemniej jednak tylko niektóre arkusze sygnował dopisując ‚Polonus‘, na innych określał się jako ‚Gedanensins‘ a na niektórych spośród tych, które powstały w Sztokholmie, jako ‚Sueciae Calcographus‘.“ (PDF, Block, s. 12 i nast.) W niemieckich kolekcjach i publikacjach zwykle stosuje się niemiecką wersję jego imienia Jeremias, a w polskich wersję polską Jeremiasz. Oczywiście również Blockowi nie uszło uwadze, że Falck nie był wyznania luterańskiego, lecz był reformowanym ewangelikiem. Nie wyklucza to wprawdzie jego niemieckiego pochodzenia, ale jest mało prawdopodobne, że tak właśnie było, albowiem jego nazwisko - zarówno w 1646 roku jak i w roku 1649 - zostało podane w księdze chrztów kościoła ewangelicko-reformowanego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Gdańsku, głównego kościoła gdańskich kalwinów, jako nazwisko ojca chrzestnego. W tym samym kościele w 1650 roku wziął ślub z Anną, córką kupca Arnolda Mercatora, oraz w 1671 roku został pochowany pod kościelną płytą nagrobną (PDF, Block, s. 7 i nast., 12).[1]

Wyznanie ewangelicko-reformowane zaczęło rozpowszechniać się w licznych krajach Europy od połowy XVI w. na skutek działań szwajcarskich reformatorów religijnych - Huldrycha Zwingliego (1484-1531) i Jana Kalwina (1509-1564). Pierwszą reformowaną parafię w Gdańsku założyło kilkuset Holendrów, którzy przybyli tu w latach 1567-1570, szukając schronienia przed prześladowaniami religijnymi namiestnika hiszpańskich Niderlandów Ferdynanda księcia Alby (1507-1582), i jako obcokrajowcy osiedli poza obrębem miasta, między innymi w Nowym Dworze. W 1587 roku w gdańskich kościołach było już czternastu kalwińskich kaznodziejów. Od 1600 roku Holendrzy przyjmowali komunię udzielaną w kościele św. Trójcy przez kapłana z kościoła św. Piotra i Pawła, przy którym w tym czasie mieściła się gmina ewangelicko-reformowana.[2] Rodowód Jeremiasza prowadzi aż do niejakiego Franza Falcka, zmarłego w 1590 roku w Toruniu.[3]

W roku 1646 i 1649 Jeremiasz pospołu z Holendrami trzymał do chrztu dzieci. W księdze chrztów kościoła św. Piotra i Pawła pod datą 18 września 1646 roku odnotowano, że był chrzestnym dziecka swojego brata Hansa. Matkami chrzestnymi były Anna Hondius, córka mieszkającego od 1636 roku w Gdańsku holenderskiego miedziorytnika Willema Hondiusa (1597-1652/58), oraz Anna Mercator (1620-1672), córka kupca Arnolda Mercatora († 1641) i wnuczka pochodzącego z Flandrii kartografa Gerharda Mercatora (1512-1594). Willem Hondius był prawdopodobnie nauczycielem Jeremiasza. Z kolei 25 lutego przejął - w miejsce Arndta Mercatora - ojcostwo chrzestne syna Petera oraz Elisabethy Bexów (PDF, Block, s. 7). Rok później, 9 czerwca 1650 roku, poślubił Annę Mercator (PDF, Block, s. 8). Zważywszy, że podczas wszelkich tego rodzaju kościelnych uroczystości rodzinnych udzielano Komunii Świętej, co nie było dopuszczalne w przypadku wiernych innych wyznań, również pochodzenie Falcka z rodziny holenderskiej można uznać za oczywiste. Hans Falck, z zawodu nożownik, mieszkał faktycznie „w Nowym Dworze“ (PDF, Block, s. 7). Późniejsze pokolenia rodziny Falcków pozostały wierne wyznaniu reformowanemu i kościołowi św. Piotra i Pawła, choć czuły się one jednak bardziej przynależne do niemieckiej klasy średniej i wyższej w Gdańsku, jak było to na przykład w przypadku Johannesa Daniela Falka Starszego (1737-1808), perukarza i nadzorcy ubogich, który ożenił się z kobietą pochodzącą z hugenockiej rodziny należącej do gminy francusko-reformowanej, oraz jego syna Johannesa Daniela Falka (1768-1826), świeckiego teologa, pisarza i autora pieśni kościelnych.[4]

 

[1] Odnośnie daty śmierci Falcka, Block przytacza cytat z księgi nagrobków i zmarłych pochowanych w kościele św. Piotra i Pawła w Gdańsku: “1677. Den 7. Februar nach Reinigung des Grabes des Herrn Hans Minckhaus, ist darin begraben Jeremias Falck im Chor beim Altar, Stein ‘No. 4’.” (1677. Dnia 7 lutego, po oczyszczeniu grobu Hansa Minckhausa, złożono w nim Jeremiasza Falcka, w prezbiterium przy ołtarzu, kamień ‘No. 4’.) Jednak przeprowadzone w 1953 roku badania genealogiczne Oskara Leistikowa wykazały, że Falck nie żył już w 1676 roku, gdy jego córka Susanna Maria brała ślub w kościele w Hanowerze [Marktkirche]. W trakcie ponownego przeglądu księgi nagrobków w kościele św. Piotra i Pawła w Gdańsku stwierdzono, że zapisany w niej rok można odczytać dwojako i odtąd należy przyjąć rok 1671 za rok jego śmierci.

[2] Erwin Pritzel, Geschichte der Reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570-1940, Danzig 1940. s. 9-16.

[3] Johannes Demandt, Johannes Daniel Falk. Sein Weg von Danzig über Halle nach Weimar (1768-1799) = Arbeiten zur Geschichte des Pietismus, 36, Göttingen 1999, s. 17, przypis nr 7 (tamże inne publikacje).

[4] Tamże, s. 17-19.

Mediathek
  • Catalogue of work

    J.C.Block: Jeremias Falck. Sein Leben und seine Werke, Danzig, Leipzig, Wien 1890
  • Livre de Portraiture, 1641

    Giovanni Francesco Barbieri, known as Il Guercino (1591-1666): Livre de Portraiture, Paris 1641, engravings by Jeremias Falck (Block 172).
  • Blumenwerke, 1662

    “Verscheyde Nieuwe Tulpen, en andere Bloemen” and “Novae et exquisitae florum icones“, with engravings by Jeremias Falck, Hamburg 1662, published by Frederik de Wit in Amsterdam (Block 64, 65), bound ...
  • Anna Maria Ludwika d'Orléans, 1642. Według obrazu Justusa van Egmonta, Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

    Zdj. nr 1: Anna Maria Ludwika d'Orléans, 1642

    Anna Maria Ludwika d'Orléans, 1642. Według obrazu Justusa van Egmonta, Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.
  • Król Ludwig XIII, 1643. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 2: Król Ludwig XIII, 1643

    Król Ludwig XIII, 1643. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.
  • Anna Austriaczka, 1643. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 3: Anna Austriaczka, 1643

    Anna Austriaczka, 1643. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.
  • Ludwik XIV jako dziecko, 1646/47. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 4: Ludwik XIV jako dziecko, 1646/47

    Ludwik XIV jako dziecko, 1646/47. Według obrazu Justusa van Egmonta, British Museum w Londynie.
  • Ludwika Maria Gonzaga, 1645. Według obrazu Justusa van Egmonta, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.

    Zdj. nr 5: Ludwika Maria Gonzaga, 1645

    Ludwika Maria Gonzaga, 1645. Według obrazu Justusa van Egmonta, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.
  • Mikołaj Kopernik, 1644. Według obrazu nieznanego autora, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 6: Mikołaj Kopernik, 1644

    Mikołaj Kopernik, 1644. Według obrazu nieznanego autora, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Tycho Brahe, 1644. Według nieznanego oryginału, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.

    Zdj. nr 7: Tycho Brahe, 1644

    Tycho Brahe, 1644. Według nieznanego oryginału, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.
  • Gran Mogor, ok. 1645. Akbar Wielki, według obrazu Claude'a Vignona, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 8: Gran Mogor, ok. 1645

    Gran Mogor, ok. 1645. Akbar Wielki, według obrazu Claude'a Vignona, British Museum w Londynie.
  • Willem Blaeu, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 9: Willem Blaeu, 1645

    Willem Blaeu, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Adriaan van den Spiegel, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 10: Adriaan van den Spiegel, 1645

    Adriaan van den Spiegel, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Alegoria stycznia, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 11: Alegoria stycznia, 1645

    Alegoria stycznia, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Alegoria marca, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 12: Alegoria marca, 1645

    Alegoria marca, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Alegoria dnia, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 13: Alegoria dnia, 1645

    Alegoria dnia, 1645. Według obrazu Joachima von Sandrarta, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Poranek, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 14: Poranek, 1645

    Poranek, 1645. Według nieznanego oryginału, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Południe, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 15: Południe, 1645

    Południe, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Wieczór, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 16: Wieczór, 1645

    Wieczór, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Noc, 1645. Według nieznanego oryginału, Biblioteka Narodowa w Warszawie.

    Zdj. nr 17: Noc, 1645

    Noc, 1645. Według nieznanego oryginału, Biblioteka Narodowa w Warszawie.
  • Wiosna, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 18: Wiosna, 1645

    Wiosna, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Lato, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 19: Lato, 1645

    Lato, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Jesień, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 20: Jesień, 1645

    Jesień, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Zima, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.

    Zdj. nr 21: Zima, 1645

    Zima, 1645. Według nieznanego oryginału, British Museum w Londynie.
  • Asyryjczycy, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 22: Asyryjczycy, 1645

    Asyryjczycy, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Medowie, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 23: Medowie, 1645

    Medowie, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Grecy, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.

    Zdj. nr 24: Grecy, 1645

    Grecy, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.
  • Rzymianie, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.

    Zdj. nr 25: Rzymianie, 1645

    Rzymianie, 1645. Według szkicu Claude'a Vignona, Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.
  • Maria z Jezusem i Janem Chrzcicielem, ok. 1645. Według obrazu Jacques'a Stelli, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 26: Maria z Jezusem i Janem Chrzcicielem, ok. 1645

    Maria z Jezusem i Janem Chrzcicielem, ok. 1645. Według obrazu Jacques'a Stelli, Rijksmuseum w Amsterdamie.
  • Chrystus na Górze Oliwnej, ok. 1645. Według obrazu Guida Reniego, Rijksmuseum w Amsterdamie.

    Zdj. nr 27: Chrystus na Górze Oliwnej, ok. 1645

    Chrystus na Górze Oliwnej, ok. 1645. Według obrazu Guida Reniego, Rijksmuseum w Amsterdamie.