Sztuka polskiego plakatu w Niemczech Zachodnich w okresie powojennym

Jan Lenica, Wozzeck, 1964
Jan Lenica, Wozzeck, 1964

„Świeża, agresywna, pełna dowcipu i intelektualnie ambitna“. Sztuka polskiego plakatu w Niemczech Zachodnich w okresie powojennym


1. Wydźwięk hymniczny

„Na czasie, świeży, nowoczesny i agresywny, dowcipny oraz intelektualnie ambitny“, „odważnie eksperymentujący“, „awangardowy“, „pobudzający i inspirujący“ i w pełni pozbawiony „banalności i kiczu“ – tymi słowami w marcu 1962 roku Erich Pfeiffer-Belli, krytyk sztuki „Süddeutsche Zeitung“, wynosił pod niebiosa wystawę polskiego plakatu, którą można było wtedy zobaczyć w monachijskim muzeum Die Neue Sammlung.[1] (zdj. nr 1-3)

Entuzjastyczna recenzja Pfeiffera-Belli nie jest jedynym takim głosem. Jest raczej wzorcowym przykładem praktycznie wszystkich publicznych reakcji, jakie wywoływały wystawy sztuki polskiego plakatu w ówczesnych Niemczech Zachodnich. Wystawy polskiego plakatu były receptą na sukces: kto je organizował mógł bez żadnych wątpliwości liczyć na reakcje mediów mające pozytywny, jeśli nie niemal hymniczny wydźwięk. Ten sukces nie przyszedł znikąd. Wysoka jakość artystyczna polskiej grafiki użytkowej cieszyła się międzynarodowym uznaniem; w tej dziedzinie szczególnie polski plakat zajmował czołową pozycję, był wizytówką polskiej twórczości artystycznej i cieszył się legendarną reputacją także w Niemczech Zachodnich. Co znamienne, przypisywano mu tutaj bezsprzeczny status sztuki nieużytkowej, dorównującej wolnej sztuce oraz tak samo jak ona godnej wystawiania w muzeach, co jednocześnie zadecydowało o dowartościowaniu grafiki użytkowej w Niemczech Zachodnich.

Zachodnioniemieccy krytycy wychwalali polskie plakaty, raz to z powodu zawartego w nich „dwuznacznego dowcipu“, innym razem ze względu na ich „żarliwą chęć“ do ironii, „intelektualną prowokację“ czy też „cudownie lekceważące“ traktowanie tradycyjnych form stylistycznych i tradycyjnej symboliki; chwalono ich wszechstronność, twórczą śmiałość i innowacyjność, czasami „drastyczną odwagę“ i niekiedy także ich „polski urok“.[2] Niektórzy recenzenci byli o krok od zaintonowania pieśni pochwalnych na cześć socjalistycznej gospodarki planowej, gdyż, jak lakonicznie stwierdził Hans Eckstein, dyrektor monachijskiego muzeum Die Neue Sammlung: „Tam biznesmen nie rozwiesza plakatów“,[3] dzięki czemu pozbawieni presji rynku oraz komercji twórcy grafiki użytkowej mogli dowolnie projektować swoje plakaty. Fakt, że sztuka polskiego plakatu nawet w okresie stalinizmu początku lat 50. XX w. mogła pozwolić sobie na artystyczne swobody, którymi zgodnie z ówczesną doktryną socjalistycznego realizmu nie dysponowała sztuka nieużytkowa, sprawił, iż stała się ona jeszcze bardziej interesująca.

 

[1] Erich Pfeiffer-Belli, Plakate aus Polen. Eine Übersicht in der Münchner Neuen Sammlung, [w:] Süddeutsche Zeitung, 27.03.1962 r., s. 12. Recenzja wystawy „Plakate aus Polen“ (Plakaty z Polski) w muzeum Die Neue Sammlung, w dniach od 22 marca do 29 kwietnia 1962 r. w Monachium.

[2] Cytaty zaczerpnięte z artykułów opublikowanych w: Süddeutsche Zeitung, 27.03.1962 r., s. 12; Frankfurter Allgemeine Zeitung, 10.11.1965 r., s. 9; Frankfurter Allgemeine Zeitung, 28.2.1966 r., s. 11.

[3] Hans Eckstein, Vorwort, [w:] Plakate aus Polen (katalog wystawy), Die Neue Sammlung, Monachium 1962, bez strony.

Mediathek
  • Eines der rund 180 Plakate, die 1962 in München zu sehen waren: Wojciech Fangor, Czarna Carmen (Carmen Jones), 1959

    Abb. 1: Wojciech Fangor, Czarna Carmen (Carmen Jones), 1959

    Eines der rund 180 Plakate, die 1962 in München zu sehen waren: Wojciech Fangor, Czarna Carmen (Carmen Jones), 1959
  • Ebenfalls auf der Münchner Ausstellung vertreten: Józef Mroszczak, Student żebrak (Der Bettelstudent), 1961

    Abb. 2: Józef Mroszczak, Student żebrak (Der Bettelstudent), 1961

    Ebenfalls auf der Münchner Ausstellung vertreten: Józef Mroszczak, Student żebrak (Der Bettelstudent), 1961
  • Gezeigt wurde in München 1962 auch ein Plakat, das zu einem der berühmtesten Beispiele polnischer Plakatkunst wurde: Henryk Tomaszewski, Henry Moore, 1959

    Abb. 3: Henryk Tomaszewski, Henry Moore, 1959

    Gezeigt wurde in München 1962 auch ein Plakat, das zu einem der berühmtesten Beispiele polnischer Plakatkunst wurde: Henryk Tomaszewski, Henry Moore, 1959
  • Kulturplakate waren in Polen allgegenwärtig – so jedenfalls wurde einem westlichen Publikum gerne suggeriert

    Abb. 4: Kulturplakate in Polen

    Kulturplakate waren in Polen allgegenwärtig – so jedenfalls wurde einem westlichen Publikum gerne suggeriert zwei Aufnahmen aus Józef Mroszczak, Polnische Plakatkunst, Wien und Düsseldorf 1962, o. P.
  • Ausstellungen polnischer Plakatkunst in der Bundesrepublik 1964-1966, Übersicht

    Abb. 5: Ausstellungen polnischer Plakatkunst in der BRD 1964-1966, Übersicht

    Ausstellungen polnischer Plakatkunst in der Bundesrepublik 1964-1966, Übersicht
  • Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“, Darmstadt, Warenhaus Henschel&Ropertz, Oktober 1964

    Abb. 6: Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“

    Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“, Darmstadt, Warenhaus Henschel&Ropertz, Oktober 1964
  • Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“, Darmstadt, Warenhaus Henschel&Ropertz, Oktober 1964

    Abb. 7: Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“

    Blick in die Ausstellung „Meisterwerke polnischer Plakatkunst“, Darmstadt, Warenhaus Henschel&Ropertz, Oktober 1964
  • Henryk Tomaszewski, 22 Lipca (22. Juli), 1960

    Abb. 8: Henryk Tomaszewski, 22 Lipca (22. Juli), 1960

    Henryk Tomaszewski, 22 Lipca (22. Juli), 1960
  • Fot. W. Zamecznik, Józef Mroszczak, 1962

    Abb. 9: Fot. W. Zamecznik, Józef Mroszczak

    Fot. W. Zamecznik, Józef Mroszczak, 1962
  • Józef Mroszczak, Don Carlos, 1963

    Abb. 10: Józef Mroszczak, Don Carlos, 1963

    Józef Mroszczak, Don Carlos, 1963
  • Fot. W. Zamecznik, Roman Cieślewicz, 1962

    Abb. 11: Fot. W. Zamecznik, Roman Cieślewicz, 1962

    Fot. W. Zamecznik, Roman Cieślewicz, 1962
  • Roman Cieślewicz, Zawrót głowy (Vertigo), 1963

    Abb. 12: Roman Cieślewicz, Zawrót głowy (Vertigo), 1963

    Roman Cieślewicz, Zawrót głowy (Vertigo), 1963
  • Jan Lenica, 1962

    Abb. 13: Jan Lenica, 1962

    Jan Lenica, 1962, Fot. W. Zamecznik
  • Jan Lenica, Wozzeck, 1964 


    Abb. 14: Jan Lenica, Wozzeck, 1964

    Jan Lenica, Wozzeck, 1964 

  • Jan Lenica, Faust, 1964

    Abb. 15: Jan Lenica, Faust, 1964

    Jan Lenica, Faust, 1964
  • Jan Lenica, Otello, 1968

    Abb. 16: Jan Lenica, Otello, 1968

    Jan Lenica, Otello, 1968
  • Jan Lenica, Olympische Spiele München 1972

    Abb. 17: Jan Lenica, Olympische Spiele München 1972

    Jan Lenica, Olympische Spiele München 1972
  • Monatsschrift Polen, Ausgabe BRD, 1961, Nr. 12

    Abb. 18: Monatsschrift Polen, Ausgabe BRD, 1961, Nr. 12

    Monatsschrift Polen, Ausgabe BRD, 1961, Nr. 12
  • Franciszek Starowieyski, Gombrowicz: Operetka, 1977

    Abb. 19: Franciszek Starowieyski, Gombrowicz: Operetka, 1977

    Franciszek Starowieyski, Gombrowicz: Operetka, 1977
  • Franciszek Starowieyski, Samuel Zborowskii, J. Słowacki, 1980

    Abb. 20: Franciszek Starowieyski, Samuel Zborowskii, J. Słowacki, 1980

    Franciszek Starowieyski, Samuel Zborowskii, J. Słowacki, 1980
  • Deutsche Bundespost, Briefmarke zum Internationalen Friedensjahr der Vereinten Nationen 1986, Entwurf Jan Lenica

    Abb. 21: Briefmarke zum Internationalen Friedensjahr der Vereinten Nationen 1986

    Deutsche Bundespost, Briefmarke zum Internationalen Friedensjahr der Vereinten Nationen 1986, Entwurf Jan Lenica
  • Tomasz Sarnecki, Solidarność. W samo poludnie (Solidarność. Zwölf Uhr mittags), 1989

    Abb. 22: Tomasz Sarnecki, Solidarność

    Tomasz Sarnecki, Solidarność. W samo poludnie (Solidarność. Zwölf Uhr mittags), 1989
  • Die Zeitschrift „Jenseits der Oder“ wurde herausgegeben von der Deutschen Gesellschaft für Kultur- und Wirtschaftsaustausch mit Polen. Vor dem Hintergrund des Bonner Grenzvorbehalts war bereits der Titel der Zeitschrift eine politische Provokation.

    Abb. 23: Zeitschrift „Jenseits der Oder“

    Die Zeitschrift „Jenseits der Oder“ wurde herausgegeben von der Deutschen Gesellschaft für Kultur- und Wirtschaftsaustausch mit Polen. Vor dem Hintergrund des Bonner Grenzvorbehalts war bereits der Ti...
  • Jan Lenica, Wizyta starszej pani (Der Besuch der alten Dame), 1958

    Abb. 24: Jan Lenica, Wizyta starszej pani (Der Besuch der alten Dame), 1958

    Jan Lenica, Wizyta starszej pani (Der Besuch der alten Dame), 1958
  • Leszek Hołdanowicz, Pasażerka, 1963

    Abb. 25: Leszek Hołdanowicz, Pasażerka, 1963

    Leszek Hołdanowicz, Pasażerka, 1963
  • Leszek Hołdanowicz, Bariera, 1966

    Abb. 26: Leszek Hołdanowicz, Bariera, 1966

    Leszek Hołdanowicz, Bariera, 1966
  • Erste Internationale Plakat-Biennale Warschau, 1966

    Abb. 27: Erste Internationale Plakat-Biennale Warschau, 1966

    Erste Internationale Plakat-Biennale Warschau, 1966