Jesekiel David Kirszenbaum (1900-1954) - uczeń Bauhausu

Autoportret, ok. 1925, olej na płótnie, 55 x 37,5 cm
Autoportret, ok. 1925, olej na płótnie, 55 x 37,5 cm

Od początku lat 50., zmagając się z chorobą nowotworową, Kirszenbaum przypomniał sobie swoje czasy studenckie w Bauhausie w cyklu obrazów o różnym stopniu abstrakcji. Dwie akwarele przedstawiające ryby na abstrakcyjnym tle (zdj. nr 56, 58) już na pierwszy rzut oka przypominają obraz Paula Klee „Złota rybka“ (Der Goldene Fisch, obecnie w zbiorach Hali Sztuki w Hamburgu) z 1925 roku. Stosując swobodne, niemalże organiczne formy, odkryte w malarstwie przez Mondriana i Kandinsky'ego około 1910 roku, tworzył abstrakcyjne akwarele, gwasze (zdj. nr 57) i arabeski. Z kolei kompozycje stanowiące połączenie form przedmiotowych ze swobodnymi formami abstrakcyjnymi, jak w przypadku akwareli „Abstrakcyjny ogród“[109] przypominają także Rogera Bissière'a, członka École de Paris, który w swojej wczesnej fazie twórczej czerpał także inspiracje z twórczości Paula Klee. Ostatni obraz przywołujący wspomnienia ze Staszowa - „Prorok Elijasz“ (zdj. nr 59), nawiązuje do obrazów przedstawiających Mesjasza przybywającego do sztetla. Widać na nim wprawdzie miasto i znane ludowe postaci na jego tle, ale głównym bohaterem obrazu nie jest Wybawiciel, lecz prorok, którego - według biblijnego przekazu - ogniste rumaki wznoszą do nieba (2 Krl 2, 11).

Kirszenbaum zmarł w 1954 roku, na skutek choroby nowotworowej. Retrospektywy jego prac odbyły się w 1955 roku w Galerie Tsavta w Jerozolimie oraz w 1962 roku w paryskiej Galerie Karl Flinker przy Rue du Bac 34. Katalog tej ostatniej wystawy zawiera obszerny esej Friedricha Hagena o życiu i twórczości artysty.
 

Axel Feuß, październik 2019 r.

 

Dziękujemy wnukom brata Jesekiela Kirszenbauma, Nathanowi i Amosowi Diamentom (Tel Awiw), za udostępnienie obszernych informacji i materiałów zdjęciowych oraz udzielenie zezwolenia na ich wykorzystanie, a także Pani Annie Taube (Osnabrück, wcześniej Instytut Goethego w Tel Awiwie) za życzliwe wsparcie w poszukiwaniu informacji.

 

Literatura przedmiotu:

Yechezkel Kirszenbaum, Childhood and Youth in Staszów. From „Life Chapters of a Jewish Artist“ (Dzieciństwo i młodość w Staszowie. Rozdziały z życia żydowskiego artysty), przełożył Leonard Levin. Dostępny w Internecie: https://www.jewishgen.org/yizkor/staszow/sta221.html (dostęp: październik 2019 r.); Hebrajski oryginał [w:] Sefer Staszów (Księga Staszowa), Elhanan Erlich (red.), Tel Awiw 1962, s. 221-229, oraz [w:] J.D. Kirszenbaum, 2013 (patrz poniżej), s. 129-170.

Revolution und Realismus. Revolutionäre Kunst in Deutschland 1917 bis 1933 (Rewolucja i realizm. Sztuka rewolucyjna w Niemczech w latach 1917-1933), katalog wystawy, Berlińskie Muzea Państwowe (Staatliche Museen zu Berlin), Berlin (Wschodni) 1978.

Inna Goudz, Herwarth Walden und die jüdischen Künstler der Avantgarde (Herwarth Walden i żydowscy awangardziści), [w:] Der Sturm. Zentrum der Avantgarde (Der Sturm. Centrum awangardy), tom 2: Aufsätze (Opracowania), katalog wystawy, Muzeum von der Heydta (Von der Heydt-Museum), Wuppertal 2012, s. 515-540.

Johanna Linsler, Jesekiel David Kirszenbaum, entre aspiration révolutionaire et mémoire du shtetl / Jesekiel David Kirszenbaum, zwischen revolutionärem Streben und Erinnerungen an das Schtetl (Jesekiel David Kirszenbaum, między rewolucyjnymi dążeniami a wspomnieniami z życia w sztetlu), [w:] Anne Grynberg, Johanna Linsler (red.), L’Irréparable. Itinéraires d’artistes et d’amateurs d’art juifs, réfugiés du „Troisième Reich“ en France / Irreparabel. Lebenswege jüdischer Künstlerinnen, Künstler und Kunstkenner auf der Flucht aus dem „Dritten Reich“ in Frankreich (Bezpowrotność. Losy żydowskich artystek, artystów i znawców sztuki we Francji w czasie ucieczki z „Trzeciej Rzeszy“), wyd. przez placówkę koordynacji badań proweniencji sztuki w Magdeburgu (Koordinierungsstelle Magdeburg), Magdeburg 2013, s. 265-289 oraz 290-314.

J.D. Kirszenbaum (1900-1954). The Lost Generation. From Staszów to Paris, via Weimar, Berlin and Rio de Janeiro / La génération perdue. De Staszów à Paris, via Weimar, Berlin et Rio de Janeiro (Ostatnie pokolenie. Ze Staszowa, przez Weimar, Berlin i Rio de Janeiro, do Paryża), Nathan Diament (red.), Paryż 2013; Tamże: Baron David de Rothschild, Alix de Rothschild: Student and Benefactor / Alix de Rothschild, élève et bienfaitrice, s. 11; Nadine Nieszawer, Jechezkiel Kirszenbaum, a Jewish Artist of the School of Paris / Jechezkiel Kirszenbaum, un artiste juif de l’École de Paris, s. 13-16; Nathan Diament, A Personal Pathway / Un cheminement personnel, s. 21-32; Caroline Goldberg Igra, Kirszenbaum’s Artistic Journey / Le parcours artistique de Kirszenbaum, s. 35-124.

Caroline Goldberg Igra, The Restoration of Loss: Jechezkiel David Kirszenbaum’s Exploration of Personal Displacement, [w:] Ars Judaica, wyd. Bar-Ilan University, Faculty of Jewish Studies, Department of Jewish Art, nr 10, Ramat Gan 2014, s. 69-92.

Nadine Nieszawer, Deborah Princ i inni, Artistes juifs de l’École de Paris 1905-1939 / Jewish Artists of the School of Paris (Żydowscy artyści Szkoły Paryskiej w latach 1905-1939), Paryż 2015, s. 177 i nast. oraz 428 i nast. Dostęp w Internecie: http://ecoledeparis.org/wp-content/uploads/2018/12/1.pdf (dostęp: październik 2019 r.).

J.D. Kirszenbaum (1900-1954). Retrospektiva (Retrospektywa), katalog wystawy, Muzeum Mimara (Muzej Mimara), Zagrzeb 2018.

 

[109] Por. artykuł o wystawie w Solingen na tymże portalu: https://www.porta-polonica.de/de/atlas-der-erinnerungsorte/jesekiel-kirszenbaum-ausstellung-solingen, zdj. nr 26.

Mediathek
  • Zdj. nr 1: J.D. Kirszenbaum, 1920

    Zdj. nr 1: J.D. Kirszenbaum, 1920

    J.D. Kirszenbaum malujący portret, 1920, fotografia, własność rodziny.
  • Zdj. nr 2: Studiując Majmonidesa, 1925

    Zdj. nr 2: Studiując Majmonidesa, 1925

    Studiując Majmonidesa (Beim Studium des Maimonides), 1925, tusz na papierze, 50 x 32 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 3: Muzycy i ich wielbiciele, 1925

    Zdj. nr 3: Muzycy i ich wielbiciele, 1925

    Muzycy i ich wielbiciele (Musiker und ihre Anhänger), 1925, tusz na papierze, 50 x 32 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 4: Żałoba, ok. 1925 r.

    Zdj. nr 4: Żałoba, ok. 1925 r.

    Żałoba (Trauer), ok. 1925 r., akwarela, 35,5 x 25 cm, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa.
  • Zdj. nr 5: Skrzypek w sztetlu, ok. 1925 r.

    Zdj. nr 5: Skrzypek w sztetlu, ok. 1925 r.

    Skrzypek w sztetlu (Der Geiger im Stetl), ok. 1925 r., olej na płótnie, 90 x 71 cm, Frans Hals Museum, Haarlem.
  • Zdj. nr 6: Wesele, 1925

    Zdj. nr 6: Wesele, 1925

    Wesele (Die Hochzeit), 1925, tusz na papierze, 28 x 22 cm, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa.
  • Zdj. nr 7: W Bet ha-midraszu, ok. 1925 r.

    Zdj. nr 7: W Bet ha-midraszu, ok. 1925 r.

    W Bet ha-midraszu (Im Beth Hamedrasch), ok. 1925 r., akwaforta, 15 x 12 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 8: Modlitwa o północy, ok. 1925 r.

    Zdj. nr 8: Modlitwa o północy, ok. 1925 r.

    Modlitwa o północy (Mitternachtsgebet), ok. 1925 r., akwaforta, 15 x 12 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 9: Modlitwa Jom Kipur, ok. 1925 r.

    Zdj. nr 9: Modlitwa Jom Kipur, ok. 1925 r.

    Modlitwa Jom Kipur (Gebet zum Jom Kippur), ok. 1925 r., akwaforta, 10 x 14 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 10: Chasydzi, 1925

    Zdj. nr 10: Chasydzi, 1925

    Taniec chasydów (Tanz der Hassidim), 1925, suchoryt, 25 x 17,5 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 11: Kozacki pogrom, ok. 1930 r.

    Zdj. nr 11: Kozacki pogrom, ok. 1930 r.

    Kozacki pogrom (Pogrom durch die Kosaken), ok. 1930 r., akwaforta, 25 x 27 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 12: Nosiwoda, 1925/26

    Zdj. nr 12: Nosiwoda, 1925/26

    Nosiwoda (Wasserträger), 1925/26, ilustracja w tekście: Adam Olearius, Die erste russische Revolution (1656), [w:] „Der Querschnitt“, tom 7, Berlin 1927, zeszyt 3, s. 195.
  • Zdj. nr 13: Harmonista, 1925/26

    Zdj. nr 13: Harmonista, 1925/26

    Harmonista (Harmonikaspieler), 1925/26, ilustracja w tekście: S. Dimitrijewski, Stalin – Aufstieg eines Mannes, [w:] „Der Querschnitt“, tom 11, Berlin 1931, zeszyt 6, s. 367.
  • Zdj. nr 14: Skrzypek, 1926

    Zdj. nr 14: Skrzypek, 1926

    Skrzypek (Geiger), 1926, ilustracja w tekście: Ramon Gomez de la Serna, Maria Wassiljewna. Russische Novelle, [w:] „Der Querschnitt“, tom 9, Berlin 1929, zeszyt 2, s. 95.
  • Zdj. nr 15: Ilustracje satyryczne, 1926

    Zdj. nr 15: Ilustracje satyryczne, 1926

    Trzy ilustracje satyryczne, [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 11, z 12.03.1926 r., s. 82.
  • Zdj. nr 16: Trzy karykatury, 1926

    Zdj. nr 16: Trzy karykatury, 1926

    Trzy karykatury, [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 21, z 28.05.1926 r., s. 158.
  • Zdj. nr 17: Wolna droga do „prawdy“!, 1926

    Zdj. nr 17: Wolna droga do „prawdy“!, 1926

    Wolna droga do „prawdy“! (Der „Wahrheit“ freie Bahn!) [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 26, z 02.07.1926 r., s. 195.
  • Zdj. nr 18: Wykupiony, 1926

    Zdj. nr 18: Wykupiony, 1926

    Wykupiony (Vergriffen), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 35, z 03.09.1926 r., s. 267.
  • Zdj. nr 19: Trzy karykatury, 1926

    Zdj. nr 19: Trzy karykatury, 1926

    Trzy karykatury, [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 36, z 10.09.1926 r., s. 274.
  • Zdj. nr 20: Zalążki narodu, 1926

    Zdj. nr 20: Zalążki narodu, 1926

    Zalążki narodu (Knospen der Nation), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 55, nr 47, z 26.11.1926 r., s. 367.
  • Zdj. nr 21: Gwiazdy filmowe, 1927

    Zdj. nr 21: Gwiazdy filmowe, 1927

    Gwiazdy filmowe (Filmsterne), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 5, z 04.02.1927 r., s. 38.
  • Zdj. nr 22: Wysportowany przyjaciel domu, 1927

    Zdj. nr 22: Wysportowany przyjaciel domu, 1927

    Wysportowany przyjaciel domu (Der sportliche Hausfreund), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 6, z 11.02.1927 r., s. 43.
  • Zdj. nr 23: Sztuka upiększania, 1927

    Zdj. nr 23: Sztuka upiększania, 1927

    Sztuka upiększania (Schönheitspflege), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 11, z 18.03.1927 r., s. 83.
  • Zdj. nr 24: Nudne czasy, 1927

    Zdj. nr 24: Nudne czasy, 1927

    Nudne czasy (Langweilige Zeiten), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 14, z 08.04.1927 r., s. 107.
  • Zdj. nr 25: Poranna zorza, 1927

    Zdj. nr 25: Poranna zorza, 1927

    Poranna zorza (Morgenröte], [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 17, z 29.04.1927 r., s. 126.
  • Fig. 26: Patriotism, 1927

    Fig. 26: Patriotism, 1927

    Patriotism. In: Ulk. Weekly Publication of the Berliner Tageblatt, 56th Edition, No. 18, 6 May 1927, page 134
  • Zdj. nr 27: Letnia moda, 1927

    Zdj. nr 27: Letnia moda, 1927

    Letnia moda (Sommermode), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 25, z 24.06.1927 r., s. 187.
  • Zdj. nr 28: Trudna sprawa, 1927

    Zdj. nr 28: Trudna sprawa, 1927

    Trudna sprawa (Schwieriger Fall), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 30, z 29.07.1927 r., s. 230.
  • Zdj. nr 29: Antidotum na otyłość, 1927

    Zdj. nr 29: Antidotum na otyłość, 1927

    Antidotum na otyłość (Mittel gegen Korpulenz), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 41, z 14.10.1927 r., s. 319.
  • Zdj. nr 30: Dwie karykatury, 1927

    Zdj. nr 30: Dwie karykatury, 1927

    Dwie karykatury, [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 56, nr 45, z 11.11.1927 r., s. 351.
  • Zdj. nr 31: Bal ekspresjonistów, 1928

    Zdj. nr 31: Bal ekspresjonistów, 1928

    Bal ekspresjonistów (Ball der Expressionisten), [w:] „Ulk. Wochenschrift des Berliner Tageblatts“, rocznik 57, nr 44, z 02.11.1928 r., s. 354.
  • Zdj. nr 32: Entuzjasta sztuki, 1929

    Zdj. nr 32: Entuzjasta sztuki, 1929

    Entuzjasta sztuki (Der Kunstenthusiast), [w:] „Jugend“, rocznik 34, Monachium 1929, nr 28, s. 450.
  • Zdj. nr 33: Każdy choć raz w więzieniu, 1929

    Zdj. nr 33: Każdy choć raz w więzieniu, 1929

    Każdy choć raz w więzieniu (Jeder einmal im Gefängnis), [w:] „Jugend“, rocznik 34, Monachium 1929, nr 37, s. 597.
  • Zdj. nr 34: Strzępek rozmowy, 1931

    Zdj. nr 34: Strzępek rozmowy, 1931

    Strzępek rozmowy (Gesprächsfetzen), [w:] „Jugend“, rocznik 36, Monachium 1931, nr 29, s. 457.
  • Zdj. nr 35: Stali goście, 1931

    Zdj. nr 35: Stali goście, 1931

    Stali goście (Der Stammtisch), ilustracja do tekstu: Jules Sauerwein, Verständnis für Deutschland, [w:] „Der Querschnitt“, tom 11, Berlin 1931, zeszyt 5, s. 291.
  • Zdj. nr 36: Matadorzy Reichstagu, 1931

    Zdj. nr 36: Matadorzy Reichstagu, 1931

    Matadorzy Reichstagu (Matadore des Reichstags), ilustracja do tekstu: O.B. Server, Matadore des Reichstags VII, [w:] „Der Querschnitt“, tom 11, Berlin 1931, zeszyt 8, s. 555.
  • Zdj. nr 37: Mężczyzna z papierosem, 1935

    Zdj. nr 37: Mężczyzna z papierosem, 1935

    Mężczyzna z papierosem (Mann mit Zigarette), 1935, akwarela, 47 x 35 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 38: Żydowscy mieszkańcy wioski, 1937

    Zdj. nr 38: Żydowscy mieszkańcy wioski, 1937

    Żydowscy mieszkańcy wioski witają Mesjasza (Die jüdischen Dorfbewohner begrüßen den Messias), 1937, olej na kartonie malarskim, 59 x 69 cm, The Israel Museum, Jerozolima.
  • Zdj. nr 39: Przybycie Mesjasza, 1939

    Zdj. nr 39: Przybycie Mesjasza, 1939

    Przybycie Mesjasza do wioski (Die Ankunft des Messias im Dorf), 1939, olej na płótnie, 60 x 75 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 40: Rodzina w drodze, 1939

    Zdj. nr 40: Rodzina w drodze, 1939

    Rodzina z wozem w drodze (Familie mit Wagen auf der Wanderschaft), 1939, z serii „Exodus“, akwaforta, 10 x 12 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 41: Ucieczka, 1939

    Zdj. nr 41: Ucieczka, 1939

    Ucieczka (Flucht), 1939, z serii „Exodus“, akwaforta, 9 x 12 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 42: Nosiwoda, 1942

    Zdj. nr 42: Nosiwoda, 1942

    Nosiwoda ze Staszowa (Wasserträger aus Staszów), 1942, olej na płótnie, 50 x 40 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 43: Mesjasz, 1942

    Zdj. nr 43: Mesjasz, 1942

    Mesjasz i anioły przybywają do wioski (Der Messias und die Engel erreichen das Dorf), 1942, olej na płótnie, 40 x 45 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 44: Podczas ucieczki, 1945

    Zdj. nr 44: Podczas ucieczki, 1945

    Matka z dwójką dzieci podczas ucieczki (Eine Mutter mit ihren beiden Kindern auf der Flucht), 1945, olej na kartonie malarskim, 37 x 37 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 45: Mężczyzna ze Staszowa, ok. 1946 r.

    Zdj. nr 45: Mężczyzna ze Staszowa, ok. 1946 r.

    Mężczyzna ze Staszowa (Mann aus Staszów), ok. 1946, olej na płótnie, 50 x 45 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 46: Żyd z fajką

    Zdj. nr 46: Żyd z fajką

    Portret Żyda z fajką (Porträt eines Juden mit Pfeife), niedatowany, olej na płótnie, 61 x 45,4 cm, The Israel Mueseum, Jerozolima.
  • Zdj. nr 47: Mesjasz w sztetlu, 1946

    Zdj. nr 47: Mesjasz w sztetlu, 1946

    Przybycie Mesjasza do sztetla (Die Ankunft des Messias im Stetl), 1946, olej na płótnie, 40 x 45 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 48: Rabin, 1947

    Zdj. nr 48: Rabin, 1947

    Rabin (Rabbi), 1947, olej na płótnie, 75 x 60 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 49: Brak miejsca dla Żydów

    Zdj. nr 49: Brak miejsca dla Żydów

    Brak miejsca na Ziemi dla żydów (In unserer Welt gibt es keinen Platz für die Juden), niedatowany, olej na płótnie, 33 x 40 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 50: Autoprtret, 1946

    Zdj. nr 50: Autoprtret, 1946

    Autoportret, 1946, olej na płótnie, 78 x 60 cm, Frans Hals Museum, Haarlem.
  • Zdj. nr 51: Portret Roberta Girauda, 1946

    Zdj. nr 51: Portret Roberta Girauda, 1946

    Portret Roberta Girauda (Bildnis Robert Giraud), 1946, olej na płótnie, 46 x 37 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 52: Rzeźnik, 1947/48

    Zdj. nr 52: Rzeźnik, 1947/48

    Rzeźnik (Le Boucher), 1947/48, akwarela, 54 x 41 cm, Centre national des arts plastiques, Paryż.
  • Zdj. nr 53: Brazylijski chłopiec, 1947

    Zdj. nr 53: Brazylijski chłopiec, 1947

    Brazylijski chłopiec z latawcem (Brasilianischer Junge mit Drachen), 1947, olej na płótnie, 46 x 25 cm, Mishkan Museum of Art, Ein Harod.
  • Zdj. nr 54: Festa de São João, 1952

    Zdj. nr 54: Festa de São João, 1952

    Festa de São João in São Paulo, 1952, olej na płótnie, 117 x 80 cm, Centre national des arts plastiques, Paryż.
  • Zdj. nr 55: W paryskiej pracowni, ok. 1952 r.

    Zdj. nr 55: W paryskiej pracowni, ok. 1952 r.

    J.D. Kirszenbaum w swojej pracowni w Paryżu, ok. 1952 r., fotografia, własność rodziny.
  • Zdj. nr 56: Ryba na abstrakcyjnym tle

    Zdj. nr 56: Ryba na abstrakcyjnym tle

    Ryba na abstrakcyjnym tle (Fisch mit abstraktem Hintergrund), niedatowany, akwarela, 30 x 48 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 57: Abstrakcja

    Zdj. nr 57: Abstrakcja

    Abstrakcja (Abstrakt), niedatowany, gwasz, 17 x 22,5 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 58: Ryby, 1954

    Zdj. nr 58: Ryby, 1954

    Ryby na płaskim tle (Fische auf flachem Hintergrund), 1954, olej na płótnie, 35 x 28 cm, własność rodziny.
  • Zdj. nr 59: Prorok Eliasz, ok. 1954 r.

    Zdj. nr 59: Prorok Eliasz, ok. 1954 r.

    Prorok Eliasz (Der Prophet Elijah), ok. 1954 r., akwarela, 75 x 95 cm, własność rodziny.
  • PDF 1: Katalog „DER STURM“, 1927

    Wystawa J.D. Kirschenbauma. Obrazy. Akwarele. Rysunki, katalog „DER STURM“, Berlin, kwiecień 1927 r.
  • PDF 2: Die Rote Fahne, 1931

    Alfred Durus: Artysta żydowskiego proletariatu na wschodzie. J.D. Kirszenbaum, [w:] „Die Rote Fahne“ z 05.11.1931 r.
  • PDF 3: Dziesięć akwareli Kirszenbauma, 1953

    Dziesięć akwareli Kirszenbauma zainspirowanych legendami chasydzkimi, wydawnictwo Au pont des arts, Paryż 1953