Polki i Polacy w Niemczech – Drogi ku widzialności

Magdalena Abakanowicz, Bambini, 1998
Magdalena Abakanowicz, Bambini, 1998. Widok wystawy w kościele św. Elżbiety, Berlin, Gallery Weekend 2015, Galerie ŻAK | BRANICKA, Berlin

Wędrujący ludzie

Ludzie od wieków wędrowali z polskich obszarów na tereny niemieckie. Jednak zazwyczaj nie były to masowe migracje, w przeciwieństwie do ruchów migracyjnych z zachodu na wschód, w przypadku których od pełnego średniowiecza wielkie grupy niemieckojęzycznej ludności napływały na wschodnie obszary Europy Środkowej w ramach tzw. Ostsiedlung (kolonizacja wschodnia). Na Zachód przemieszczali się głównie przedstawiciele elit. Wśród nich było kilka królewskich córek, najwięcej z dynastii Jagiellonów. Najbardziej znaną jest zapewne Jadwiga, córka króla Kazimierza IV Jagiellończyka, której ślub z księciem Bawarii-Landshut Jerzym Bogatym w 1475 zwieńczyło huczne wesele. 

Były też jednak inne powody migracji na Zachód: kupcy z ziem polskich – często Żydzi – odwiedzali wielkie miasta handlowe i targi we Wrocławiu czy Lipsku, a ci z Gdańska – często Niemcy – prowadzili swoje interesy w połowie Europy. Notabene, wiele gmin żydowskich działających w Pierwszej Rzeszy Niemieckiej, potocznie określanej jako „stara Rzesza“, utrzymywało ścisłe kontakty z bardziej ożywionymi ośrodkami żydowskimi na terenie państwa polsko-litewskiego. Za to na ziemiach niemieckich znajdowało się wiele ośrodków akademicko-naukowych, więc liczne rzesze polskich studentów udawały się do Kolonii, Heidelbergu, Lipska czy Królewca. Niejeden pochodzący z Polski uczony pozostawał w Rzeszy, jak na przykład Mateusz z Krakowa pełniący od 1405 do 1410 roku funkcję biskupa Wormacji, czy Jan Łaski (także Johannes a Lasco) działający w latach czterdziestych XVI w. jako organizator Kościoła protestanckiego we Fryzji Wschodniej. Szczytowy okres migracji polskich elit przypadł na lata 1697-1763, kiedy to dwaj saksońscy Wettynowie, August II oraz August III, zasiadali na polskim tronie a Drezno przyciągało polską szlachtę, polskich oficerów i mężów stanu a także polskich artystów. Jan Henryk Dąbrowski, który dorastał w Wojrowicach (niem. Hoyerswerda), zasłynął jako generał Napoleona.

W tym kontekście należy wymienić dwa obszary osadnictwa zasiedlone przez ludność polskojęzyczną, które później należały do Rzeczy Niemieckiej bądź Prus: Mazurzy w południowej części Prus, od XIV w. napływający z Mazowsza, oraz Polacy na Śląsku, którzy zdominowali przede wszystkim znaczne połacie Górnego Śląska.

 

Mediathek
  • Grobowiec Królowej Richezy w Katedrze w Kolonii

    Grobowiec Królowej Richezy

    Grobowiec Królowej Richezy w Katedrze w Kolonii
  • Herby pary małżeńskiej Jerzego Bogatego księcia bawarskiego i księżnej Jadwigi na zamku w Burghausen.

    Herby pary małżeńskiej Jerzego Bogatego księcia bawarskiego i księżnej Jadwigi na zamku w Burghausen.

    Herby pary małżeńskiej Jerzego Bogatego księcia bawarskiego i księżnej Jadwigi na zamku w Burghausen.
  • Witraż w ratuszu miasta Landshut. Okno w głównym holu. Uwiecznieni są Jerzy Bogaty i księżna Jadwiga.

    Witraż w ratuszu miasta Landshut.

    Witraż w ratuszu miasta Landshut. Okno w głównym holu. Uwiecznieni są Jerzy Bogaty i księżna Jadwiga.
  • Philips Galle (1537-1612), Joannes Alasco, 1567.

    Joannes a Lasco (Jan Łaski), 1567.

    Kiedy w 1499 roku w polskiej rodzinie szlacheckiej urodził się Jan Łaski, znany również pod łacińskim imieniem i nazwiskiem Johannes a Lasco, jego kariera jako wpływowego polityka i teologa była już p...
  • Atanazy hr. Raczyński, 1826

    Atanazy hr. Raczyński, 1826

    Atanazy hr. Raczyński, 1826
  • Pałac Raczyńskich na Placu Królewskim w Berlinie (Königsplatz, około 1875 roku)

    Pałac Raczyńskich

    Pałac Raczyńskich na Placu Królewskim w Berlinie (Königsplatz, około 1875 roku)
  • Empfang der Polen in Leipzig 1830

    Empfang der Polen in Leipzig 1830

    Guillaume Thierry, Lithographie nach einer Zeichnung von Charles Malankiewicz, 39,8 x 48,7 cm, 1830/31
  • Trasy przemarszu powstańców listopadowych i niemieckich stowarzyszeń pomocy Polakom 1831-1833 (widok orientacyjny). H. Asmus, 1981. Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz

    Trasy przemarszu (widok orientacyjny)

    Trasy przemarszu powstańców listopadowych i niemieckich stowarzyszeń pomocy Polakom 1831-1833 (widok orientacyjny). H. Asmus, 1981
  • Pamiętne dni roku 1830, tablica pamiątkowa w dwunastu obrazach, wydawnictwo Johann Andreas Endter, Norymberga, 1830, kolorowy sztych

    Tablica pamiątkowa w 12 obrazach

    Pamiętne dni roku 1830, tablica pamiątkowa w dwunastu obrazach, wydawnictwo Johann Andreas Endter, Norymberga, 1830, kolorowy sztych
  • Okazjonalny znaczek Poczty Niemieckiej na jubileusz „175 lat demonstracji na zamku w Hambach” / „175 Jahre Hambacher Fest““

    Okazjonalny znaczek Poczty Niemieckiej na jubileusz

    Okazjonalny znaczek Poczty Niemieckiej na jubileusz „175 lat demonstracji na zamku w Hambach” / „175 Jahre Hambacher Fest““
  • Ludwik Mierosławski (1814-1878)

    Ludwik Mierosławski

    Ludwik Mierosławski (1814-1878), zdjęcie z ok. 1850 r.
  • Józef Ignacy Kraszewski ok. 1879 roku

    Józef Ignacy Kraszewski

    Józef Ignacy Kraszewski ok. 1879 roku
  • Muzeum Kraszewskiego w Dreźnie

    Muzeum Kraszewskiego

    Muzeum Kraszewskiego w Dreźnie
  • „Chopin w salonie Księcia Antona Radziwiłła w Berlinie“

    „Chopin w salonie Księcia Antona Radziwiłła w Berlinie“

    Ein Gemälde von Henryk Siemiradzki (1843-1902), um 1880, St. Petersburg, Staatliches Russisches Museum
  • Wiarus Polski vom 3. Juli 1907

    Wiarus Polski, Bochum

    Ausgabe vom 3. Juli 1907
  • Sachsengänger bei der Ankunft in Berlin, 1909

    Sachsengänger

    Sachsengänger bei der Ankunft in Berlin, 1909
  • Cover page of the first edition of “Narodowiec”

    Cover page of the first edition of “Narodowiec”

    Herne, 2 October 1909, from: “Polak w Niemczech”, Bochum 1972, p. 44
  • Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego w Monachium, 1889 r.

    Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego w Monachium, 1889 r.

    Carl Teufel: Künstleratelier Alfred Wierusz-Kowalski, München 1889, czarno-biała fotografia z negatywu szklanego, 18 x 24 cm
  • Cesarz Wilhelm II i Adolf von Menzel w pracowni malarza Wojciecha Kossaka.

    W pracowni malarza

    Cesarz Wilhelm II i Adolf von Menzel w pracowni malarza Wojciecha Kossaka.
  • Róża Luksemburg podczas przemówienia na Międzynarodowym Kongresie Socjalistów w Stuttgarcie, sierpień 1907.

    Róża Luksemburg

    Róża Luksemburg podczas przemówienia na Międzynarodowym Kongresie Socjalistów w Stuttgarcie, sierpień 1907.
  • Helena i Stanisław Sierakowscy, zdjęcie ślubne, 1910 r.

    Helena i Stanisław Sierakowscy, zdjęcie ślubne, 1910 r.

    Stanisław Sierakowski - pierwszy Przewodniczący Związku Polaków w Niemczech spod znaku Rodła
  • Telegram ślubny z postaciami w strojach narodowych i kartuszem z Orłem Białym; druk wielobarwny, 1913

    Telegram ślubny, 1913

    Telegram ślubny z postaciami w strojach narodowych i kartuszem z Orłem Białym; druk wielobarwny, 1913
  • Roman Witold Ingarden, indeks Uniwersytetu Alberta Ludwiga w Fryburgu Badeńskim z wpisami Edmunda Husserla, 1916

    Indeks Uniwersytetu Alberta Ludwiga w Fryburgu

    Roman Witold Ingarden, indeks Uniwersytetu Alberta Ludwiga w Fryburgu Badeńskim z wpisami Edmunda Husserla, 1916
  • "Pola Negri - unsterblich", Dokumentation von 2017

    Eine Filmdokumentation über Leben und Schaffen eines der größten Stummfilmstars in Deutschland polnischer Herkunft.
  • Drei Tage im November. Józef Piłsudski und die polnische Unabhängigkeit 1918"

    Von Magdeburg in die Unabhängigkeit Polens - ein Film über einen polnischen Mythos.
  • Domek na terenie twierdzy w Magdeburgu, w którym przebywał J. Piłsudski.

    Domek na terenie twierdzy w Magdeburgu, w którym przebywał J. Piłsudski

    Domek na terenie twierdzy w Magdeburgu, w którym przebywał J. Piłsudski.
  • “Pałac Radziwiłłów”, widok na “Czerwony Salon” oraz palmiarnie budynku, około roku 1927.

    “Pałac Radziwiłłów”

    “Pałac Radziwiłłów”, widok na “Czerwony Salon” oraz palmiarnie budynku, około roku 1927.
  • Uroczystość religijna "Dni Wiary Ojców Naszych" w Hernie, 1930 r.

    Uroczystość religijna w Hernie, 1930 r.

    Uroczystość religijna "Dni Wiary Ojców Naszych" w Hernie, 1930 r.
  • Werbeplakat für den Film Ich liebe alle Frauen (1935) mit Jan Kiepura

    Werbeplakat für den Film "Ich liebe alle Frauen" (1935) mit Jan Kiepura

    Werbeplakat für den Film "Ich liebe alle Frauen" (1935) mit Jan Kiepura in der Hauptrolle
  • Dziennik Berliński

    Dziennik Berliński

    Wydanie z 10. Listopada 1937 r. poświęcone otwarciu Polskiego Gimnazjum w Kwidzyniu (Marienwerder) na Prusach Wschodnich.
  • Rodzice Jankowscy z dziećmi w 1936 w Herne

    Rodzina Jankowskich – „Ruhrpolen“ z Herne

    Rodzice Jankowscy z dziećmi w 1936 w Herne
  • Na robotach przymusowych w Niemczech, ok. 1943 r.

    Na robotach przymusowych w Niemczech, ok. 1943 r.

    Pracownik przymusowy z Polski przy rozwożeniu mleka z gospodarstwa Schweers w powiacie Borken, ok 1943 r. Kolekcja Ignaza Böckenhoffa: „Wieś Raesfeld w latach 1930 do 1960 r.“.
  • „Moda“ w Niederlangen (Emsland) w 1945 r.

    „Moda“ w Niederlangen (Emsland) w 1945 r.

    Na okładce czasopisma, które powstało krótko po wyzwoleniu obozu dla jeńców wojennych (były tu więzione przede wszystkim uczestniczki Powstania Warszawskiego) przez 1. Dywizję Pancerną gen. Maczka, je...
  • Żołnierz polskiej 1. Dywizji Panzernej

    Wilhelmshaven, 1945 r.

    Żołnierz polskiej 1. Dywizji Panzernej pod dowództwem generała Stanisława Maczka w koszarach w Wilhelmshaven w maju 1945 r.
  • Józef Szajna w Maczkowie (Haren) nad rzeką Ems, 1946 r.

    Józef Szajna w Maczkowie

    Józef Szajna w Maczkowie (Haren) nad rzeką Ems, 1946 r.
  • Kaplica w obozie polskich dipisów Flossenbürg, 1947

    Kaplica w obozie polskich dipisów Flossenbürg, 1947

    Witraż z kaplicy cmentarnej zbudowanej przez polskich dipisów w latach 1946-47 na terenie niemieckiego obozu koncentracyjnego Flossenbürg - według projektu Władysława Płoskonia z 1947 r. (fragment).
  • Producent filmowy  Artur "Atze" Brauner.

    Producent filmowy Artur "Atze" Brauner.

    Producent filmowy Artur "Atze" Brauner. Zdjęcie zostało zrobione 25 stycznia 2002 roku w Lipsku przy okazji występu Braunera w niemieckiej telewizji MDR, należącej do publicznych rozgłośni niemieckic...
  • Artur Brauner - Ein Jahrhundertleben zwischen Polen und Deutschland

    Eine Filmdokumentation über die legendäre Persönlichkeit des deutschen und internationalen Films.
  • Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

    Tadeusz Nowakowski, ok. 1950 r.

    ok. 1950 r.
  • Audiodatei

    Teresa Nowakowska (101) rozmawia z synem Krzysztofem, Londyn 2019 r.

    Teresa Nowakowska (101), z domu Kiersnowska, rozmawia z synem Krzysztofem w Londynie w 2019 r.
  • Boże Ciało na osiedlu dla polskich dipisów w Dortmundzie Eving, 1951 r.

    Boże Ciało na osiedlu dla polskich dipisów w Dortmundzie Eving, 1951 r.

    Własnoręcznie przez rodzinę Sokołowskich wykonany ołtarz na procesje Bożego Ciała na osiedlu dipisów w Dortmundzie Eving w 1951 r.
  • Stefan Arczyński (z prawej) ze znajomym w Moskwie. Fotograf nieznany, 1956 r.

    Stefan Arczyński (z prawej) ze znajomym w Moskwie, 1956 r.

    Stefan Arczyński (z prawej) ze znajomym w Moskwie. Fotograf nieznany, 1956 r.
  • Mieczysław Wejman, „Der Schlaf ist Bruder des Todes“, Wildflecken, 1971

    Mieczysław Wejman, „Der Schlaf ist Bruder des Todes“, Wildflecken, 1971

    Ein Fresco des Professors der krakauer Kunstakademie (Fragment) zum Gedenken an 428 polnische Kinder und 116 Erwachsene, die im DP-Lager Wildflecken 1945-48 verstorben sind, Friedhofskapelle Wildfleck...
  • Marcel Reich-Ranicki w studiu niemieckiej telewizji ZDF Tytuł audycji: Z aktualnego powodu - Marcel Reich-Ranicki w rozmowie z Thomasem Gottschalkiem

    Marcel Reich-Ranicki w studiu niemieckiej telewizji ZDF

    Tytuł audycji: Z aktualnego powodu - Marcel Reich-Ranicki w rozmowie z Thomasem Gottschalkiem
  • Karol Broniatowski

    Memorial to the Jews deported from Berlin, 1991
  • Historische Vereinsfahnen des Bundes der Polen in Deutschland in der St. Anna Kirche der Polnischen Katholischen Mission in Dortmund. Die Fahnen gehören zum Bestand der Porta Polonica.

    Historische Vereinsfahnen des Bundes der Polen in Deutschland

    Historische Vereinsfahnen des Bundes der Polen in Deutschland in der St. Anna Kirche der Polnischen Katholischen Mission in Dortmund. Die Fahnen gehören zum Bestand der Porta Polonica.
  • Film "Narr und Nonne" - St. Ignacy Witkiewicz, Filmstudio Transform, reż Janina Szarek

    Film "Narr und Nonne" - St. Ignacy Witkiewicz, Filmstudio Transform, reż Janina Szarek
  • WURMLOCH/Tunel czasoprzestrzenny, 2008.

    Instalacja wideo w przestrzeni publicznej, konstrukcja stalowa, szkło, wideo, monitor, odtwarzacz płyt DVD, Ø = 100 cm, wys. = 110 cm. Copyright: Karina Smigla-Bobinski
  • Andrzej Wirth w swoim berlińskim mieszkaniu.

    Andrzej Wirth w swoim berlińskim mieszkaniu

    Andrzej Wirth w swoim berlińskim mieszkaniu.
  • Audiodatei

    Wywiad z Leszkiem Żądło

    Wywiad z Leszkiem Żądło
  • Köln, Hohenzollernbrücke

    Köln, Hohenzollernbrücke

    Z cyklu „Urban Spaces“, 2005-2009, „Köln, Hohenzollernbrücke“ (Kolonia, Most Hohenzollernów), Inkjet Photo Print, 85 x 240 cm.
  • ZEITFLUG - Hamburg

    Wszystkie filmy: © Stefan Szczygieł. Dzięki uprzejmości agencji Claus Friede*Contemporary Art, Hamburg.
  • Lech Wieleba on the double bass.

    Lech Wieleba

    On the double bass.
  • Empty Images, 2000/2006. Bild (Berlin), 12 stycznia 2006

    Zdj. nr 17b: Empty Images, 2000/2006

    Empty Images, 2000/2006. Bild (Berlin), 12 stycznia 2006
  • Monika Czosnowska, Johanna

    Monika Czosnowska, Johanna

    Monika Czosnowska, Johanna , 2004, C-Print, 78 x 66 cm, Sammlung Marta Herford, Zugangsjahr: 2005
  • Polonia Dortmund 2012

    Polonia Dortmund 2012

    Robert Lewandowski, Łukasz Piszczek i Jakub Błaszczykowski (Borussia Dortmund) - mistrzowie Bundesligi w 2012 r.
  • W kolorze niebieskim, Małgosia Jankowska, 2015, akwarela, pisak na papierze, 100 x 150 cm.

    W kolorze niebieskim

    W kolorze niebieskim, Małgosia Jankowska, 2015, akwarela, pisak na papierze, 100 x 150 cm.
  • Katarzyna Myćka

    Katarzyna Myćka

  • Der Planet von Susanna Fels

    Ein Kunstfilm von Susanna Fels mit den Fotos von u.a. Annette Hudemann, 2019.
  • Agata Madejska, RISE, 2018. Installation view, ∼ =, Impuls Bauhaus, Zeche Zollverein, Essen, 2019.

    Agata Madejska, RISE, 2018

    Agata Madejska, RISE, 2018. Installation view, ∼ =, Impuls Bauhaus, Zeche Zollverein, Essen, 2019.