Władysław Szpilman

Portret Władysława Szpilmana
Portret Władysława Szpilmana

To jedna z najbardziej poruszających scen filmu „Pianista“, od której Roman Polański rozpoczął swoje filmowe dzieło: tytułowy pianista (w tej roli Adrien Brody) wykonuje na fortepianie w ówczesnej siedzibie radiostacji Warszawa II (po wojnie przekształconej w ogólnopolski drugi program Polskiego Radia) „Nokturn cis-moll” Fryderyka Chopina. Nagranie odbywa się na żywo, 23 września 1939 roku, trzy tygodnie po wkroczeniu niemieckich wojsk do Polski. W Warszawie trwają ostre walki, Niemcy ostrzeliwują i bombardują okoliczne budynki. W studiu koncertowym z sufitu sypie się tynk, zza okna co rusz dochodzą odgłosy eksplozji, od podmuchów detonacji wypadają szyby.

Sam nie wiem jak znalazłem się w rozgłośni. Przemykałem od bramy do bramy, kryłem się na chwilę i biegłem dalej, gdy nie słyszałem w najbliższym otoczeniu gwizdu bomb. W drzwiach spotkałem prezydenta Starzyńskiego. Był niedbale ubrany, nieogolony, a na jego twarzy odmalowywał się wyraz śmiertelnego zmęczenia. Nie sypiał od wielu dni, był duszą obrony i bohaterem miasta. Na jego barkach spoczywała odpowiedzialność za los Warszawy.“[1] – tak wrześniową obronę Warszawy wspominał Władysław Szpilman w swojej autobiografii. Wiele lat później, w wywiadzie dla Polskiego Radia, pianista jeszcze raz wrócił do uwiecznionego w filmie dnia: „Artyleria bardzo mocno ostrzeliwała, wydawało mi się, że specjalnie, gmach radia. Byłem troszeczkę wystraszony. Olgierd Straszyński, który ustawiał mikrofony w studiu, chciał postawić fortepian bliżej okna, ja go prosiłem, żeby dalej. Mówił: "to nie ma żadnego znaczenia panie Władysławie. Jak pan wierzy, to niech się pan pomodli, bo jak rąbnie szrapnel, to i tak nic po nas nie zostanie". I zagrałem Chopina, pół godziny“.[2]

Był to ostatni nadawany na żywo koncert na antenie radia w okupowanej Warszawie. Tego samego dnia, krótko po godzinie 15, hitlerowcy zbombardowali budynek elektrowni Powiśle, która dostarczała prąd do radiostacji. Rozgłośnia, której w ostatnich tygodniach głównym celem było dodawanie otuchy warszawiakom, zamilkła. Pięć dni później, 28 września 1939 roku, Warszawa skapitulowała.

 
Potęga muzyki

Filmowa scena z radiowego studia ma wymiar symboliczny: niszczycielskiej sile wojny przeciwstawiona zostaje potęga muzyki, która jest w stanie przetrwać wszystko. To właśnie muzyka pomogła Szpilmanowi przetrzymać wojenne piekło, a także – i to dosłownie – przyczyniła się do jego ocalenia. Po latach, na pytanie swojego syna Andrzeja, co trzymało go w gruzach Warszawy przy życiu, Władysław Szpilman nie miał wątpliwości, co odpowiedzieć:Muzyka. Tylko muzyka i to pod każdym względem. Nie tylko jako ucieczka, jako miejsce, w którym można było się schować myślami.“[3]

Muzyka towarzyszyła Władysławowi Szpilmanowi od dzieciństwa. Urodził się 5 grudnia 1911 roku w Sosnowcu, w żydowskiej rodzinie, jako najstarsze z czworga dzieci Samuela i Estery, z domu Rappaport. Ojciec był skrzypkiem zespołu operowego, działającego przy katowickim Teatrze Polskim, a matka pianistką w Teatrze Miejskim w Sosnowcu. Dawała też lekcje gry na pianinie i to od niej pierwsze nauki pobierał Władysław. Jako nastolatek Szpilman rozpoczął edukację w Męskiej Szkole Handlowej, mieszczącej się tuż obok jego rodzinnego domu w Sosnowcu. Szkoły tej nigdy jednak nie ukończył. Wyjechał do Warszawy, by studiować w Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina grę na fortepianie w klasie Józefa Śmidowicza oraz teorię i kontrapunkt u Michała Biernackiego.[4]

 

[1] Władysław Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939-1945, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001, s. 23-24.
[2] Chopin wśród huku bombardowania. Ostatni dzień nadawania Polskiego Radia we wrześniu 1939, https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/2372032,Chopin-wsrod-huku-bombardowania-Ostatni-dzien-nadawania-Polskiego-Radia-we-wrzesniu-1939, dostęp online 10.09.2020.
[3] Wywiad z Andrzejem Szpilmanem, O życiu wielkiego pianisty Władysława Szpilmana opowiada jego syn, część 1, W: Dziennik Zachodni 23.12.2016, https://plus.dziennikzachodni.pl/o-zyciu-wielkiego-pianisty-wladyslawa-szpilmana-opowiada-jego-syn-andrzej-szpilman-czesc-i/ar/11605446, dostęp online 16.09.2020.
[4] Culture.pl, Władysław Szpilman, https://culture.pl/pl/tworca/wladyslaw-szpilman, dostęp online 16.09.2020.

Mediathek
  • Władysław Szpilman w wieku dziecięcym

    Władysław Szpilman w wieku dziecięcym

    Władysław Szpilman w wieku dziecięcym
  • Program koncertu, 1933 r.

    Program koncertu, 1933 r.

    Program koncertu, 1933 r.
  • Portret Władysława Szpilmana, 1934 r.

    Portret Władysława Szpilmana, 1934 r.

    Portret Władysława Szpilmana, 1934 r.
  • Władysław Szpilman z rodzicami, 1935 r.

    Władysław Szpilman z rodzicami, 1935 r.

    Władysław Szpilman z rodzicami, 1935 r.
  • Przedwojenna siedziba Polskiego Radia przy ul. Zielnej 25

    Przedwojenna siedziba Polskiego Radia

    Przedwojenna siedziba Polskiego Radia przy ul. Zielnej 25
  • Przedwojenne studio muzyczne Polskiego Radia w Warszawie, w której grał Szpilman

    Przedwojenne studio muzyczne Polskiego Radia

    Przedwojenne studio muzyczne Polskiego Radia w Warszawie, w której grał Szpilman
  • Wilm Hosenfeld, 1940 r.

    Wilm Hosenfeld, 1940 r.

    Wilm Hosenfeld, 1940 r.
  • Wilm Hosenfeld w Wągrowcu, 1940 r.

    Wilm Hosenfeld w Wągrowcu, 1940 r.

    Wilm Hosenfeld w Wągrowcu, 1940 r.
  • Plakat: Wielki koncert w Szczecinie 1946 rok

    Plakat: Wielki koncert

    Plakat: Wielki koncert w Szczecinie 1946 rok
  • Kwintet Warszawski. Stoją od lewej: Władysław Szpilman, Stefan Kamasa siedzą od lewej: Bronisław Gimpel, Aleksander Ciechański, Tadeusz Wroński

    Kwintet Warszawski

    Kwintet Warszawski. Stoją od lewej: Władysław Szpilman, Stefan Kamasa siedzą od lewej: Bronisław Gimpel, Aleksander Ciechański, Tadeusz Wroński
  •  Kwintet Warszawski

    Kwintet Warszawski

    Kwintet Warszawski
  • Władysław Szpilman w studiu Polskiego Radia, 1946 r.

    Władysław Szpilman, 1946 r.

    Władysław Szpilman w studiu Polskiego Radia, 1946 r.
  • Władysław Szpilman z prof. Romanem Jasieńskim, dyrektorem muzycznym Polskiego Radia, 1946 r.

    Władysław Szpilman z prof. Romanem Jasieńskim, 1946 r.

    Władysław Szpilman z prof. Romanem Jasieńskim, dyrektorem muzycznym Polskiego Radia, 1946 r.
  • Władysław Szpilman w wieku 40 lat

    Władysław Szpilman w wieku 40 lat

    Władysław Szpilman w wieku 40 lat
  • Władysław Szpilman z żoną Haliną, 1955 r.

    Władysław Szpilman z żoną Haliną, 1955 r.

    Władysław Szpilman z żoną Haliną, 1955 r.
  • Władysław Szpilman z żoną Haliną

    Władysław Szpilman z żoną Haliną

    Władysław Szpilman z żoną Haliną
  • Władysław Szpilman ze znakomitym skrzypkiem Bronisławem Gimplem, 1957 r.

    Władysław Szpilman ze znakomitym skrzypkiem Bronisławem Gimplem, 1957 r.

    Władysław Szpilman ze znakomitym skrzypkiem Bronisławem Gimplem, 1957 r.
  • Władysław Szpilman, portret z fajką

    Władysław Szpilman, portret z fajką

    Władysław Szpilman, portret z fajką
  • Władysław Szpilman

    Władysław Szpilman

    Władysław Szpilman
  • Halina i Władysław Szpilman z Detlevem Hosenfeldem, synem Wilma Hosenfelda

    Halina i Władysław Szpilman z Detlevem Hosenfeldem

    Halina i Władysław Szpilman z Detlevem Hosenfeldem, synem Wilma Hosenfelda
  • Portret Władysława Szpilmana

    Portret Władysława Szpilmana

    Portret Władysława Szpilmana
  • Władysław Szpilman przy fortepianie

    Władysław Szpilman przy fortepianie

    Władysław Szpilman przy fortepianie
  • Władysław Szpilman z wnukami

    Władysław Szpilman z wnukami

    Władysław Szpilman z wnukami
  • Władysław Szpilman z wnukiem

    Władysław Szpilman z wnukiem

    Władysław Szpilman z wnukiem
  • Grób Władysława Szpilmana na warszawskich Powązkach

    Grób Władysława Szpilmana

    Grób Władysława Szpilmana na warszawskich Powązkach
  • Koncert pamięci Władysława Szpilmana, przemawia jego syn, Andrzej Szpilman, Polska Filharmonia Bałtycka 2010

    Koncert pamięci Władysława Szpilmana

    Koncert pamięci Władysława Szpilmana, przemawia jego syn, Andrzej Szpilman, Polska Filharmonia Bałtycka 2010
  • Pamiątkowa tablica na domu rodzinnym W. Szpilmana w Sosnowcu

    Pamiątkowa tablica na domu rodzinnym

    Pamiątkowa tablica na domu rodzinnym W. Szpilmana w Sosnowcu
  • Mural na domu rodzinnym Szpilmanów w Sosnowcu

    Mural na domu rodzinnym Szpilmanów

    Mural na domu rodzinnym Szpilmanów w Sosnowcu
  • Zdjęcie Władysława Szpilmana w Muzeum Powstania Warszawskiego

    Zdjęcie Władysława Szpilmana w Muzeum Powstania Warszawskiego

    Zdjęcie Władysława Szpilmana w Muzeum Powstania Warszawskiego
  • Jorinde Krejci, córka Wilma Hosenfelda w Instytucie Yad Vashem, 2017 rok

    Jorinde Krejci, córka Wilma Hosenfelda

    Jorinde Krejci, córka Wilma Hosenfelda w Instytucie Yad Vashem, 2017 rok